Дагъистаналъул бищун к1вар бугеб декоративно - прикладной искусствоялъул центр буго устарзабазул росу Кубачиялда. Гьезул махщалил х1акъалъулъ лъалаан нек1о заманаялдасаго. Археологияб ц1ех- рех гьабулел чаг1азул г1алимзабаз ч1езабун буго, Дагъистаналда маххул х1алт1аби жеги 1V - 111 азарго нилъер соналда цебего рук1ун ругин.
Т1ун гьарурал пахьул х1айваназул ва г1адамазул фигураби ва пахьул к1илк1ал, курхьаби, ва бот1рода ралел археологазда ратарал гьез, нилъее рес кьолеб буго мух1канго Дагъистаналда нек1о заманалъго пахь т1езеги, гьебгун х1алт1изеги бажарулеб бук1анин мух1канго абизе.
Нилъер эра щвелалде азарго сонил гьоркьоблъиялдаго муг1рузул Дагъистаналда ратарал антропоморфнияб ва зооморфнияб (анималистическияб) скульптураялъ гьит1инаб формаби ратидал ч1езабизе к1вана гьеб пахьулгун х1алт1аби доб заманалдаго гьарулел рук1ин. Г1емерисел гьел ратана чи рукъарал бак1азда.
Кубачиязул искусствоялда хасаб бак1 ккола пахь т1ун гьабураб т1аг1елалъ: г1арт1ал, гулгунал, богорукъалъул т1аг1елаз, пахьул подносаз, жидеда т1ад к1одого харил накъищал ругел.
ХV111 г1асруялдаса байбихьун, ХХ абилеб г1асру лъуг1изег1анги г1емер гьабулеб бук1ана рагъул т1аг1елалги: ханжар, хвалчен, туманк1ал.
Амузгиназул ва харбукиназул устарзабаз рач1унел рук1ун руго жидерго т1аг1ел кубачинцахъе, щай гурелъун гьезда бажарараб х1алт1и доб заманалда цонигиязда к1оларебанлъун гьабизе. Кубачиялъул устарзабазда бажарулаан месед, г1арац, пилалъул ракьа х1алт1изабун такрар гьаризе к1оларел берцинал т1аг1елал гьаризе. Гьезул гьел ричунги унаан бигьаго, Кавказалда гуребги, Россиялда ва къват1исел пачалихъазда.
Ираналда ва Турциялда г1асрабазго ц1акъ къимат к1удияблъун рук1ана кубачияз гьабураб ярагъги, цойги гьезул х1алт1абиги.
Хераз жакъаги ч1ух1адго бицуна, к1иго лълъар бугеб Александр Македонскиясул рагъул т1агърил, г1урус князь Мстиславил хвалчадул, Александр Невскиясе гьабун бук1араб щиталъул ва гьединго ц1ар раг1арал полководцазе гьарун рук1арал хунжрузул ва хвалчабазул х1акъалъулъ.
Гьелдаго цадахъ ювелирияб искусствоги цебе т1олеб бук1ана. Гьез гьарулаан ва гьарула курхьаби, баргъичал, к1илк1ал, рачлал, газыраби, партсигараби, хъуби ва цогидабги т1аг1елал.
Щивав кубачинцасул рокъор руго жиде - жидерго т1аг1алаби рак1арарал гьит1инал музеял. Жидерго гуребги цойгиязул искусствоялъул берци - берцинал накъищ бугел персазул, индиязул, китаялъул, французазул ва г1урусазул х1алт1абиги руго гьез рак1арун. Гьел умумуца кьола жидерго лъимазухъе, гьезги жидерго лъимазухъе, къиматалда ц1унун бук1уна кинабго.
Руччабазул рат1лида т1асан ралел рачлал гьез гьарула филиграньги, кьер -кьерал ганч1алги х1алт1изарун. Гьелдаго цадахъ эмаль биччазеги гьунар бук1ана кубачиязул.
К1удияб къимат кьола жакъа берцинго гьарулел г1арцул т1аг1алабазеги.

Жакъасел устарзабаз гьарурал т1аг1алаби аслияб къаг1идаялда сайигъаталъе кьезелъун росула.
Кубачиязул искусствоялъул х1алт1аби ц1унун руго ч1ах1иял коллекцияби ругел к1удиял Россиялъул ва къват1исел х1укуматазул музеязда Москваялда, Государственный Эрмитажалда, Лувралда, Лондоналда ва Нью-Йоркалда.