БетIераб гьумералде
Киналго къабул гьаризе
рази руго: г1емермиллатазул Москваялъул тарих
Жиндие кьуч1 лъуралдаса нахъего Москваялъ т1аде ц1алел рук1ана цогидал шагьаразул х1атта х1укуматазулги г1адамал. Гьаниб хьул бук1ана батизе х1алт1и, жанир ч1езе рукъзал, рес бук1ана законал хвезариялдаса ц1унизе ва бат1и-бат1ияб къайи бича-хисизе ва босизе.

Князаз, бояраз ва монастыраз х1аракат бахъулеб бук1ана х1алк1ванаг1ан ц1ик1к1ун пишадулал шагьаралде ц1азе. Москва цебет1еялъе квербакъулеб бук1ана шагьаралъулал ч1езе санаг1ат бугеб куцалда бак1ал раялъги. Масала, слободаби ралаан профессионалияб х1аракатчилъиялда данде ккезарун. Пишацояз г1умро гьабулаан цадахъ: маххул къебедас- маххул къебедгун, лакайчияс - лакайчигун. Слободабазда г1умро гьабулезе ч1езарун рук1ана хассал шарт1алги, гьезул аслияздасан кколаан налогаздаса эркен гьари. Рик1к1уна «слобода» абураб раг1иялъул синоним - «свобода», ай «эркенлъи» кколилан.

Рук1ана Москваялда бат1и бат1иял миллатазул слободабиги. Шагьаралъул къват1азул ц1арал хъвараб мажмуг1 бегулаго, жакъа къоялде щвезег1анги данд ч1вала татаразул, белоруссазул, гуржиязул, армяназул, малороссазул ва цогидазулги ч1арал бак1азул бицен гьабулел х1ужаби

Карта Татарской слободы
Татаразул слобода ©РИА Новости
Татаразул слобода – Ордынка – Толмачи

Рик1к1адасан шагьаралде гочарал, бат1и-бат1иял миллатазул г1адамал ч1езе санаг1ат бугел бак1ал Москваялда раялъе байбихьи лъураблъун рик1к1уна XIV г1асруялдаго г1уц1ц1араб татаразул слобода.

Татаразул слободаялъ ккун бук1ана Замоскворечьеялъул гьанжесел Большая Татарская ва Пятницкая къват1азул авал. Гьениб г1умро гьабулеб бук1ана Золотая Орда- ялдаса ва Волга г1урул раг1аллъабазда ругел княжествабаздаса гочун рач1арал татараз. Гьез гьеб авал т1аса бищиги г1ададисеб бук1инч1о, гьенисан бук1ана Золотая Орда- ялде унеб нух, гьелдаго хурхун бач1араб буго Ордынка къват1алъул ц1арги. Щибав москваялъуласда лъалеб гьеб къват1, гьанжеялда данде ккун, цебе ц1акъго халатаб бук1ана.

Татаразул слободаялъул рехсей буго XVII г1асруялъул байбихьиялде щвезег1ан (1619 сон) гьарурал киналго хъваг1а-хъваязда, гьеб ц1ар ц1унун хут1ун бук1ана XX г1асруялде щвезег1анги. XVII г1асруялда татаразулалда цун аск1об бук1ана Толмацкая слободаги, гьениб г1умро гьабулеб бук1ана толмачаз (переводчикал), гьездасан рач1арал руго - Толмачи ва Старые Толмачи къват1азда ц1аралги. Г1емерисел толмачал рук1ана крымалъул татараздасан, гьез г1ахьаллъи гьабулаан Москвялдаги и Крымалдаги гьоркьор гьарулел гара-ч1вариязулъ. Киназго гьез г1умро гьабулеб бук1ана цого слоблдаялда, гьелъие х1ужалъун ккола метрополитеналъул «Новокузнецкая» станциялда аск1ор ругел Толмачёвскиялъул переулкаби.

Карта ТолмачейСлева: Вид на Большой Толмачевский переулокСправа: Карта Томлачей; слева: Вид на Большой Толмачевский переулок
Справа: Карта Томлачей; слева: Вид на Большой Толмачевский переулок ©РИА Новости.

XVIII-XIX г1асрабазул г1орхъода, князь Суламит-мурза Симиней абулев толмачасул (гьеб заманалда гьезде Къват1исел улкабазул коллегиялъул переводчикалилан абулаан) азбаралда бук1ана масжид. Гьеб бух1ана 1812 соналда ц1а ккедал. 1823 соналъ Москваялъул нухмалъулез ихтияр кьуна Назарбай Хашалов абулев купецасул вилаяталда как балеб рукъ базе, амма къот1и гьабуна гьелде масжидилан абич1ого тезе ва, цойги минабазда релълъараблъун бук1ине, гьелъул т1охда кинал ругониги масжидалъул г1аламатал гьарунгут1изе. Г1иц1го 1880 соналъ татаразул жамг1ияб г1уц1иялъе ихтияр щвана цебе бук1аралъул бак1алда унго-унгояб масжид базе.

1939 соналъ масжид къана, гьелъул мих1мар биххизабуна, гьелдаса хадуб гьениб иргадал рагьана военкомат ва батйи-бат1иял х1алт1аби гьарулел мастерскаял. 1993 соналъ мих1мар ц1игьабуна, Тарихияб абун ц1арги лъун, Москваялъул нек1сияб масжид ц1идасан х1алт1изе лъугьана

Слева: Историческая мечеть с минаретом; справа: Татарский культурный центрСлева: Историческая мечеть с минаретом; справа: Татарский культурный центрСлева: Историческая мечеть с минаретом; справа: Татарский культурный центр
Квег1иса: Тарихияб масжид мих1маргун; квараниса: Татаразул маданияталъул к1алг1а ©РИА Новости. Маклакова Юлия

Москва-г1ор бахун дорехун г1умро гьабулел татаразда хурхараб буго гьанжесеб Балчуг абулеб къват1алде ц1арги. Татараз жигараб х1аракатчилъи быхьизабулаан москваялъул даран-базаралъулъги, бича-хисиялъул аслиял районал рук1ана Охотный Ряд ва Китай-город. Амма гьенире ккезе кканани татараз Москва-г1ор бахине кколаан Кремлалъул районалдасан. Гьеб бук1ана г1урул гъварилъи дагьаб ва хьуц1алда релълъараб бак1. Гьеб г1ор бахунеб бак1алде татараз абулаан «балчех», яги «балчых»-илан, г1елъул маг1на ккола х1арщ, х1ет1е т1ерхьунеб бак1, хьуц1. Хадуб гьениб лъугьараб къват1алде Балчуг абураб ц1ар хут1ана.

Гьенисан лъим нахъе бачине бахъараб рахъил мухъалъ лъугьинабураб ч1инк1иллъиялдеги Балчугилан абула. Амма гьабсаг1ат гьениб г1умро гьабулел г1адамаз гьеб ц1ар къанаг1атго гурони х1алт1изе гьабуларо, бицалъ гьелде абула г1адатго «ч1инк1иллъи» яги «Болотный»-йилан, аск1об бугеб «Болотный» майданалъул х1урматалда

Карта Балчуга и урочища Болото
Балчугалъул карта ва Хьуц1ал, Балчугалда, майдан «Болотная» ©РИА Новости

Жинде лъураб ц1аралъул кьалбал Золотая Орда-ялъул заманалде кколеб, цойги г1адамаз г1умро гьабулеб бак1 г1ун бач1ана XIV г1асруялъул к1иабилеб бащалъиялда Москвялъул цойги роайоналда.. К1удияв князь Дмитрий Донскоясул заманалда Золотая Ордаялдасан (Джучи Улусалда гьеб бук1ана рах1ат гьеч1еб заман, 20 соналда жаниб Золотая Ордаяллъул тахида хисана 25 хан) къват1иве вахъана ханасул вас Серкиз (яги Черкиз). Москваялда гьес къабул гьабуна христианазул дин, гьесие щвана Иван Серкизов (Черкизов) абураб ц1арги, г1емерал ракьалги. Лъаларо гьес гьел ракьал, Золотая Ордаялдаса цадахъ бач1араб бечедаб нахърателалъухъ ричунищ росарал, ялъуни князас гьесие сайгъатиш гьаруралали, - гьезда гьоркьобе ккана Москваялда г1агарлъухъ бугеб цо росуги, хадуб гьеб росдае Черкизово абун ц1ар кьуна.

Карта Армянского переулка
Армяназул авал ©РИА Новости
Армяназул авал

Армянал Москваялде гочинги г1иллаго гьеч1ого ккараб бук1инч1о, гьеб бук1ана х1укуматалъулаб политикаялъул т1алаб. Армянал Москваялде къабул гьариялъе ва гьел г1умро гьабун гьенир ч1еялъе указ бахъана живго Иван Грозныяс. XIV г1асруялда армяназул авалал лъугьана Белый городалъул районалда, гьез рук1ел гьабизе байбихьана 1938 соналъ Столпы-ялда биххизабураб Николал киласаялда сверухъ. XVIII г1асруялъул ращалъуда Москваялде гочана бечедаб Лазаревазул (Егизаряновазул) хъизан, гьезул сурсатаздалъун Мясницкаялдаса Маросейкаялде щвезег1ан халат бахъараб авалалда бана Воздвижения Креста Господня абулеб киласа.

Чанго г1асруялъ армяназ жаниб г1умру гьабулеб, цебе Артамоновасул, Никольскиясул Столповасул ц1арал рук1араб гьеб гьит1инабго авалалде лъуна Армяназул переулок абураб ц1ар. Крестовоздвиженская киласа гуребги, армяназул бечедал г1адамазул кумекалдалъун, гьениб г1уц1ана Лазаревасул институт. Жакъа гьеб интитуталъул бук1араб минаялъуб буго Россиялда бугеб Армениялъул посольство. 

Армянский переулок - алда хурхараб буго ц1ар раг1арав хъвадарухъан Фёдор Тютчевасул ц1арги

1810 соналъ, ирсалъе жидеего щвараб гьит1инабго рукъги бичун, армяназул переулокалда ц1ияб минаялде гочана Тютчевазул к1удиябго хъизан. Гьанжесел рак1алде щвезариязда абула, гьеб г1адатияб мина гуреб, т1убараб к1алг1а бук1анилан. Гьеб к1алг1аялъуб анна Федор Тютчевасул лъимерлъиялъулги, г1олохъанлъиялъулги ц1ик1к1арасеб заман, гьенир хъвана гьес жиндирго т1оцересел куч1дул, гьенир гьаруна рималъул классиказул т1оцересел таржамаби.

Слева сверху: Посольство Республики Армения в Российской Федерации; слева внизу: усадьба Гагариных-Тютчевых в Армянском переулке и во дворе усадьбы – бюст-памятник Федору Тютчеву; справа: портрет Федора Тютчева работы С.Александровского (1876)Слева сверху: Посольство Республики Армения в Российской Федерации; слева внизу: усадьба Гагариных-Тютчевых в Армянском переулке и во дворе усадьбы – бюст-памятник Федору Тютчеву; справа: портрет Федора Тютчева работы С.Александровского (1876)Слева сверху: Посольство Республики Армения в Российской Федерации; слева внизу: усадьба Гагариных-Тютчевых в Армянском переулке и во дворе усадьбы – бюст-памятник Федору Тютчеву; справа: портрет Федора Тютчева работы С.Александровского (1876)
Т1адехун квег1исан: Россиялда бугеб Армениялъул посольство; Гъоркьехун квег1иса: Гагариназул-Тютчевазул Армянский переулокалда бугеб к1алг1а ва азбаралда Федор Тютчевасул памятник; квараниса: С.Александровскияс 1876 соналъ бахъараб Ф. Тютчевасул портрет.С.Александровского (1876) © Фото: РИА Новости. Маклакова Юлия

Армянский переулокалда XVI г1асруялдасанго г1умру гьабулеб бук1ана къват1исел пачалихъазул вакилзабаз, Россиялъул дипломатаз, XVIII г1асруялъул ахиралда гьенире гочана ц1ар раг1арал г1урусазул адабияталъул цо-цо вакилзабиги. Хакъикъаталдаги Тютчевазул рокъоре г1емер щолаан Жуковский, Мерзляков, вацал Тургеневал. Аск1орго ругел къват1азда г1умру гьабун рук1ана Карамзин, лъабго декабристасул эмен, дипломат ва хъвадарухъан Иван Муравьёв-Апостол ва гьел гурел г1емерал цогидалги. Гьединаб сверухълъиялъ куцана, профессионалияб дипломатасул хъулухъ т1аса бищарав, г1олохъанав Тютчев. Амма гьев г1емерисезда лъала гьал хадур рехсарал мухъазул автор х1исабалда:

Россия бич1ч1ине зах1матаб буго,
Г1аммаб нат1алъ борцун бажаруларо:
Россиялъул буго жиндирго хаслъи -
Божилъи гьабизе бегьула гьелда

Мещанская слобода
Мещаназул слобода ©РИА Новости
Мещаназул слобода

Белорусазул махщалилал Москваялде рач1ин Аллагьасул къот1ийилан рик1к1унаан. Православиял христианал х1исабалда къварид гьарулел рук1иналдалъун, XVI г1асруялда Речь Посполитаялъул ракьаздаса гьел гочана Москваялде (Белокаменная).

Белорусал Москваялде гочинариялда т1ад х1алт1изе, гьел тахшагьаралде ах1изе, къокъабиккун гьенире делегациял хьвадулаанилан рик1к1уна тарихчаг1аз. Москваялъул княжествоялъе гьел х1ажат рук1ана лъик1ал махщалилал х1исабалдаги, динцоял х1исабалдаги. Патриарх Никонил бет1ерлъиялда гъоркь, диниял идарабазги квербакъи гьабуна белорусал Москваялде гочиналъе- ц1иял Иверский и Новоиерусалимский монастырал разе махщалилал г1олел рук1инч1о.

Земляной городалъул, Сретенские кавабаздасан севералдехун ругел ракьал рихьизарун рук1ана гьел гочун рач1аразе. Гьез ч1ей гьабурал ракьазде Мещанская слобода абураб ц1арги рек1ана: гьеб бач1ана поляказул mieszczanie («месчане», ай шагьаралъулал), абураб ц1аралдасан

Гьеб заманалда гьел росабалъе гочунел рук1ана белорусал гурелги, полякал ва цойги славяназул бат1и бат1иял миллатазул вакилзабиги. Екатерина II лъул заманалда «мещане» абураб ц1ар рек1ана гьел киналго миллатазул къавмазда.

Мещаназул слободаялъул лъалк1ал Москваялда жеги ц1унун хут1унги руго: цо чанго цоцазда хадур ругел халатал къват1азде нахъалъизег1анги Мещанскиейилан абулаан.

Слободаялъул аслияб 1-себ Мещанская кват1алде 1957 соналъ бук1араб Т1олгодунялалъул г1олилазул фестивалалдаса хадуб проспект Мира абураб ц1ар лъуна (1917 соналдаса хадуб цодагьабго заманалъ гьелде 1-себ Гражданская-йилан абулаан); 2-леб Мещанская къват1алъе 1966 соналъ Гиляровскиясул ц1ар кьуна, 3-леб - 1962 соналъ Щепкинил къват1лъун лъугьана, 4-лелъ жиндирго ц1ар ц1унана- 1966 соналъ гьелде ц1ар лъуна Мещанская.

Г1ажаиблъи гьабизе ккараб жо гуро 1-себ Мещанская къват1 аслияблъун лъугьин - гьеб буго цебегосеб къват1: гьенисан бук1ана Москва, Переславль-Залесский, Ростов, Ярославль княжестваби цолъизарулеб нух. Гьенисан хьвадулаан даранчаг1азул къайиялъул ц1урал гьакалги, г1адамал рек1унел чуязда хадур рарал гьайбатал гьакалги, хьвадулаан диниял х1аракатчаг1иги

Жибго къват1ги г1емераб заманалъ бук1ана г1одобе биччараб, сасараб, к1иябго рахъалдасан рук1ана г1адамал хьвадизе тарал ч1едерал нухал, г1исинал бахчабаз, гъут1буз ва хъархъаз сверун ккурал, т1уцалго рукъзал. ХХ-леб г1асруялъул байбихьуда 1-себ Мещанская къот1нор разе байбихана ч1ах1иял минаби ва тукаби. Амма аслиял хиса-басиял лъугьана 1930-лел соназул ахиралда: къват1 лъугьана росдал маг1ишаталъул цебелъеялде (выставкаялде) хьвадулеб аслияб нухлъун, гьеб берцин гьабизе х1ажат бук1ана.

XVIII г1асруялда 1-себ Мещанская къват1алъул байбихьуда, квег1аб рахъалда рук1ана, ч1ах1иял азбарал ругеб, бечедаб чанго мина, цо-цо минабазул хут1елал жеги нахъе руго. Масала, 3-леб минаялъул азбаралда ц1унун хут1ун буго архитектураялъул академик Загорскиясул проекталда рекъон, 1893 соналъ бараб, нек1сияб къаг1идаялъ берцин гьабураб, лъабт1алаяб рукъ. XVII г1асруялъул ахиралда гьениб бук1ана бечедав дармихъан Матвей Евреиновасул азбар-къоно ва мина.

Слева и справа вверху: начало улицы Проспект Мира, доходный дом купца Камзолкина (был построен в 1885 году на основе городской усадьбы XVIII века); справа внизу: фрагмента старой постройки во дворе дома купца КамзолкинаСлева и справа вверху: начало улицы Проспект Мира, доходный дом купца Камзолкина (был построен в 1885 году на основе городской усадьбы XVIII века); справа внизу: фрагмента старой постройки во дворе дома купца КамзолкинаСлева и справа вверху: начало улицы Проспект Мира, доходный дом купца Камзолкина (был построен в 1885 году на основе городской усадьбы XVIII века); справа внизу: фрагмента старой постройки во дворе дома купца Камзолкина
Слева и справа вверху: начало улицы Проспект Мира, доходный дом купца Камзолкина (был построен в 1885 году на основе городской усадьбы XVIII века); справа внизу: фрагмента старой постройки во дворе дома купца Камзолкина ©РИА Новости. Маклакова Юлия
Маросейка

Москваялде гочун рач1арал украинцаз, г1умру гьабизе т1аса бищана Маросейка къват1. Цебегосеб Покровская къват1алъул (Покровка) цо бут1алъун кколеб, гьеб къват1алде ц1ар бач1араб буго XVII г1асруялда Малороссиялъул т1аде рач1арал къабул гьарулел (къокъ гьабун Малоросейка - Маросейка) рукъзал абураб раг1иялдасан. Гьел рукъзал рук1ана Маросейка ва Большой Златоустинский переулокалъул, гьанже 9 ва 11 рукъзал ругеб бок1оналда. Гьениб цоцахъе хисулаан къайи къоно, сордо базе ва х1ухьбахъи гьабизе решт1унаан Малороссиялдаса Москваялде рач1арал, аслияб куцалда гьел рук1унаан дармихъаби, посольствоялъулал ялъуни диниял идарабазул вакилзаби.

XV-XVI г1асрабазда Покровкаялда рук1ана ханзабазул ахал; Маросейка къот1ун «ханасул нух»-дасан Преображенскоеялде ва Измайловоялде г1емер рач1унаан къадру-къимат бугел г1адамалги. Гьединлъидал, г1ажаиблъизе ккараб гьеч1о, гьеб район бищунго бечедаздасан цояб бук1иналдаги. 

XVII г1асруялда Маросейкаялда бугеб 83 минаялъул 62 кколаан бояразул хъизабазул

Маросейка ц1акъ рек1ее г1олаан къват1иса пачалихъалъулазеги, амма диниял х1аракатчаг1аз х1укму гьабуна гьаниб «чияразул» хъулухъ гьеч1илан, ва 1643 соналъ бахъана кват1исел пачалихъалъулазе минаби росизе гьукъараб ва лютераназул как-диналъул рукъзал къаялъул указ. Хан Алексей Михайловичасул т1адкъаялда рекъон киналго европаялъулал шагьаралдаса гочинаруна Немецкая слобода-ялде. Кват1исел пачалихъазулал ц1идасан Маросейкаялде т1ад руссана Петр I-сесул европаялда хурхарал хиса-басиязул политикаялъул заманалда.

1812 соналъул к1удияб ц1аккеялда Маросейкаялъул югалъулаб рахъ кинабго бух1идал, рух1арал рукъзал ричунги росун, жидедаго берцин бихьухъе хисизаризе журана бат1и-бат1иял дармихъаби. Масала, киназдаго лъалеб Румянцевазул бечедаб минаялъур рахъарал суратал хвезаруна дармихъан Каулиница, хадуб дармихъаби Грачёваз гьениб гьабуна къайи-къоно бичулел бак1ал. Маросейкаялда г1умро гьабулеб бук1ана Иван Мазепаца, гьев вук1ана Петра I-сесул цевесев божарав чи, хадуб балъго, Севералъулаб рагъул заманалда Россиялда данде вагъулев шведазул король Карла XII-сесул, рахъ ккуна. Хилиплъиялъухъ гьев киналго ц1араздасаги, шапакъатаздасаги мах1румги гьавун, ч1вазе къот1ана. Гьединго гьаниб г1умро гьабун вук1ана хан Алексей Михайловичасул цевесев божарав чи Артамон Матвеев (Гьанжесеб Армянский переулокалде гьесул х1урматалда Артамоновасул переулок- абураб ц1арги лъун бук1ана).

Советазул заманалда, 1954 соналъ къват1алде Богдан Хмельницкиясул ц1ар лъун бук1ана. 1990 соналъ Маросейкаялъе жиндирго ц1ар нахъ буссинабуна

Батйт1и-бат1ияб заманалда, Москваялъе бет1ерлъи гьабулез, чанго нухалъ х1укму гьабуна метрополитеналъул станция «Маросейка» баялъе. Гьелъул т1оцебесеб бицен бук1ана 1930 соналъ, 1935 соналъ гьеб нахъ т1амун тана, хадусеб бицен ккана 1970 соналъ. Ахирги 2008 соналъул марталда Москваялъул транспорталъул нухмалъулез лъазе гьабуна гьеб суал 2020 соналдаса цебе раг1алде бахъине гьеч1илан.

Украиназ («хохол»-аз, москваялъулаз абулеб бук1араб ц1ар) тахшагьаралда г1умру гьабулеб бук1араб бак1алъул лъалк1лъун кола Маросейкаялдаса рик1к1ад гьеч1еб Хохловский переулокги. 

Маросейка
Маросейка ©РИА Новости
Крымалъул вал

XVII-XVIII г1асрабазда, Москва-г1урул раг1алда Татарская слободаялдаса ва Ордынкаялдаса бакъ т1ерхьул рахъалда, Земляной валалда аск1об бук1ана Крымалъул посольствоги, Крымалъул ханасул азбарги. Жибго Крымский Вал абураб ц1ар къват1алде 1820 соналъ, Земляной городалъул г1орхъаби хвезаридал, лъуна. XIX г1асруялъул ахиралде щвезег1ан гьеб ракьалда, г1ор щвеялдаса х1инкъун, бак1ал ралароан.

Рук1инч1о гьенир я берцинал минаби, я ц1ар раг1арал г1адамал, амма гьениб бук1ана Москваялдаго ц1ар раг1араб рищни-къул балеб бак1. Кин бугониги, бук1ана гьеб къват1алъул цо жиндирго хаслъи- гьенир рук1ана х1амамал. Чвердезеги, х1ухьлаца черх лъадаризеги гьенире рач1унаан т1олабго шагьаралдаса бечедал москваялъулал. Хухьлаца рукьбал гъуруларилан абухъего, киг1ан лъик1аб хъулухъ гьабулеб бук1аниги, багьаби рук1ана учузал. XVIII г1асруялда Москва-г1оралда т1асан гьаниб лъуна ц1улал кьо.

1873 соналъ, ц1улал кьоялъул бак1алда, бана ц1ияб маххул кьо (Крымский мост), 1938 соналъ гьебги хисун бана цойги кьо, гьеб жакъа къоялдеги х1алт1улеб буго

Крымалъул валги, гьенир г1умру гьабулелги эркеналлъун рук1инч1ониги, киналго россиялъул революциязул х1аракатал г1ахьалчаг1илъун рук1ана.

Т1оцебесеб россиялъул революциялъул заманалда гьеб къват1алда рук1ана г1емерал сангарал (баррикадаби). 1917 соналъ, Октябралъул революциялъул заманалда, гьенир щулалъи ккун ч1ун рук1ана Звмоскворечьеялде ругел нухал ц1унарал баг1арармиялъулал.

Советияб заманалда къват ц1идасан къач1ана. 1923 соналъ, рищни-къул балеб бук1араб бак1алда, рагьана Т1олгороссиялъул росдал маг1ишаталъул ва жидецаго бак1аб маг1ишаталъул къайи гьабулезул цебелъей (выставка), хадуб, 1928 соналъ, гьениб рагьана Горькиясул ц1аралда бугеб маданияталъул Парк- жакъа къоялда гьеб кола бищунго г1емер х1ухь бахъизе г1адамал рач1унел бак1азул цояблъун.

Слева: Центральный дом художника (ЦДХ), филиал Третьяковской галереи на Крымском валу; справа сверху: главный вход в Центральный парк культуры и отдыха имени М.Горького; справа внизу: центральный вход в парк скульптур «Музеон»Слева: Центральный дом художника (ЦДХ), филиал Третьяковской галереи на Крымском валу; справа сверху: главный вход в Центральный парк культуры и отдыха имени М.Горького; справа внизу: центральный вход в парк скульптур «Музеон»Справа: Центральный дом художника (ЦДХ), филиал Третьяковской галереи на Крымском валу; слева сверху: главный вход в Центральный парк культуры и отдыха имени М.Горького; слева внизу: центральный вход в парк скульптур «Музеон»
Справа: Центральный дом художника (ЦДХ), филиал Третьяковской галереи на Крымском валу; слева сверху: главный вход в Центральный парк культуры и отдыха имени М.Горького; слева внизу: центральный вход в парк скульптур «Музеон» ©РИА Новости. Маклакова Юлия

Крымалъул валалда буго «пристанище муз», абулеб бак1ги. 1970-лел соназда Горькиясул Паркалда дандбит1ун бана Третьяковасул галереялъул экспонатал жанир лъураб к1улияб мина, ва «Центральный дом художника» выставкабазул залалгун.

Рик1к1адго гьеч1ого буго искусствоялъул парк «Музеон» - Россиялда бищунго к1удияб, т1адхъвел гьеч1еб, музей, гьединго гьенир руго 1990 соназул байбихьуда Москваялъул къват1аздаса рахъарал памятникалги.

 

Гуржиязул слобода

XVIII г1асруялда Москваялдехун раккана гуржиялги. Грузия гьеб заманалда ккун бук1ана турказ, москваялъулалин абуни кидаго рази рук1ана динцоял къабул гьаризе, шагьаралда киназего х1алт1иги бук1ана. 1729 соналъ, хадуб Гуржиязул слобода г1уц1араб бак1алда рук1арал ракьал, сайгъат х1исабалда, щвана гуржиязул хан Вахтанг VI-сесе.

Байбихьуда хан рещт1ана Мясницкая къват1алъул цо районалда. Амма цадахъ ц1ик1к1араб къавм бук1иналдалъун (3 азаргоялдаса ц1ик1к1арав чи) гьениб бак1 къварилъун бук1ана. 1729 соналъул 19 декабралда «Верховный тайный совет»- алъ бахъана указ: «...х1укмо гьабуна живго гуржиязул хан Вахтангие Пресняялда бугеб азбарги, цадахъго ахги кьезе».

Император Петр II-лесул заманалда Гуржиязул слобода цебет1еялъе биччана 10 азарго гъурущ, гьелдаса хадуб «ц1иял москваялъулаз» х1аракат бахъана гьениб жидерго гьит1инабго ват1ан ц1игьабизе, гьедин бана Гуржиязул к1алг1а.

Гуржиязул слобода г1ун бач1унеб ва г1ат1илъулеб бук1ана, 1779 соналъ гьениб бук1ана гуржиязул 73 азбар ва 24 - г1урусазулги, армениязулги. Слободаялда ц1ар раг1араблъун бук1ана Багратионазул тухум

1812 соналъул ц1аккеялъ слободаялъе к1удияб зарал гьабич1о. XVIII г1асруялъул ращалъуда т1олабго гуржиязул слобода князал Одоевскиязул кверщаликье ккана, гьелдалъун гьелъул тарихги лъуг1ана.

Жакъа къоялде гьеб тарихалъул лъалк1ал хут1ун руго г1иц1го къват1азул ц1аразулъ: Большая Грузинская, Малая Грузинская, Грузинский Вал, Грузинский переулок, Грузинская площадь.

Гуржияз Москваялда г1умро гьабулеб бук1иналъул бицунел цойги х1ужабиги руго. 1983 соналъ Гуржиязул слобода бук1араб бак1алда «Тишинская» майданалда «Георгиевский трактат» абураб къот1и-къай хъваралдаса 200 сон т1убаялъул х1урматалда бана памятник. Россиялъул империялъулги, цолъараб гуржиязул ханлъи Картли-Кахетиялъулги къот1и кайялда рекъон, Грузия бач1ине кколаан Россиялъул нухмалъиялда гъоркье. Памятникалде ц1ар буго «Даимаб гьудуллъи» - гуржиязул ва г1урусазул алфавитазул х1арпаздасан г1уц1араб, 42 метр халалъи бугеб гьеб к1амуриялда хъван руго «Рекъел», «Зах1мат», «Цолъи», «Вацлъи»- абун.

Слева: храм Георгия Победоносца в Грузинах, духовный центр грузинской диаспоры в Москве; справа вверху: католический Собор Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии; справа внизу: Биологический музей К.А.ТимирязеваСлева: храм Георгия Победоносца в Грузинах, духовный центр грузинской диаспоры в Москве; справа вверху: католический Собор Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии; справа внизу: Биологический музей К.А.ТимирязеваСправа: храм Георгия Победоносца в Грузинах, духовный центр грузинской диаспоры в Москве; слева вверху: католический Собор Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии; слева внизу: Биологический музей К.А.Тимирязева
храм Георгия Победоносца в Грузинах, Москваялда гуржиязул рух1ияб идара; квараниса т1адехун: католическияб Собор Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии; квараниса гъоркьехун: К.А.Тимирязевасул ц1аралда бугеб биологиялъул музей ©РИА Новости. Маклакова Юлия

Москваялъул гуржиязе бокьулеб цойги бак1 буго зоопаркалда аск1обги. Москваялда г1умро гьабун ругел гуржиязул рух1ияб идаралъун ккола «Храм Георгия Победоносца»: гьениб раг1ула гуржиязул калам, бак1азул ц1арал рехсарал иг1ланазда хъваг1а-хъваял гьарун руго г1урусазул, гуржиязул ва ингилисазул мац1азда. Кванил т1аг1ам лъалезул биценалда рекъон, гьаниб х1адурулеб буго Москваялда бищунго т1аг1амаб аджаразул чурпа (хачапури).

Цойги, Малая Грузинская къот1ноб буго Россиялда бищунго к1удияб католиказул киласаги (храм) - «Собор Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии», Гьелдаго аск1об буго Тимирязевасул ц1аралда бугеб Т1олгороссиялъул биологиялъул музей, гьанжесел т1алабазда рекъон бараб Петр Щукинил ц1аралда бугеб музей, гьелде абула «Музей русских древностей Петра Щукина».

Грузинская слобода
Грузинская слобода ©РИА Новости

Советияб заманалда Москваялъул ц1иял районазда г1адатлъун билъанхъун бук1ана вацлъиялъулал халкъазул республикабазул ва шагьаразул ц1арал къват1азде лъей. Гьедин лъугьарал руго Млскваялъул бат1и-бат1иял районазда гьал хадур рехсарал къват1ал: Ташкентская къват1 ва переулок, Ферганская къват1 ва Ферганский проезд. Югалъулаб рахъалда - Алма-Атинская къват1, югалъулаб бакът1ерхьуда - Вильнюсская къват1 ва Литовский бульвар ва гьелгурел цойгидалги. Чанго нус-нус сонал гьел рехсараздаса хадур аниги, Москва хут1ана гьалбал хирияб, цойги шагьараздаса ва х1укуматаздаса рач1арал, разиго къабул гьарулеб, гьалбал хирияб шагьарлъун.