ГIажаибго берцинлъун рукIуна хаслихъе тахшагьаралъул аслиял къватIал. ГъутIбуздаса гъунел тIанхазул тIогьилаб салмагалда тIасан, накъиталда гIодориччан, рокъоре унел студентал, коляскабазда рекIинарун лъималгун, тира-сверулел улбул, жидерго ишазде гIедегIун унел цогидал… Амма тира-сверулездаги гIедегIун унездаги гьоркьов вихьуларо цогIаги коляскаялда рекIарав сакъатав чи. 282000 сакъатав чи вугеб республикаялъул тахшагьаралъул къватIахъ коляскаялда унев чи къанагIат гурони дандчIвангутIи хIикматаб жо гьечIищ?
Сакъатал гIадамалго ратиларин шагьаралдаян яги ругелги гIадамазда гьоркьоре, къватIире рахъине бокьуларого ругин ракIалде ккезе бегьула. ТIабигIаталъул гугьар бихьизе рес щвечIониги, тахшагьаралъул хIалуцараб гIумрудалъгIаги цо-цо гIахьаллъизе кколел руго сакъаталги. ХIухьбахъиялъул ахикь тира-сверизе щвечIониги, чара гьечIого гьел ине ккола поликлиникабазде, тукабазде, цогидал хъулухъал тIуралел бакIазде. КигIан бокьаниги ва хIажат бугониги, коляскабазда рекIун, хьвадулел яги канлъукъал сакъатазе, санагIатал нухал гьечIолъиялъ, рокъоса къватIире рахъине щолеб гьечIо.
ХIалтIуцаги, пикрабазги, кинабго жо хехго гьабизе гIедегIиялъги, цогидазул кумек гьечIого рокъоса къватIире рахъине кIоларел сакъатал гIадамалги нилъеда гьоркьор рукIин нилъеда ракIалдего щвезе толеб гьечIо.
Гали бахъанщиналъур ралел минабиги, гьезда сверухъ букIунеб кьищниялъги сакъатазе щай гурин, сахав чиясецин хьвадизе квалквал букIунеб буго. Гьарунищ, гьарунаян абизе гIоло ралел руго цо-цо бакIазда пандусалги.
Ахираб чанго соналда жаниб жамгIиял гIуцIабазги РФялъул президентасги кIвар кьолеб буго гьеб масъалаялде. Улкаялда киса-кибего сакъатазе квалквал гьечIеб, бигьаяб гIумру тIамизе шартIал гIуцIизе хIаракат бахъулеб буго. Россиялда 2020 соналде щвезегIан сакъатазе шартIал чIезариялъул программаялда тIад 252,5 миллиард гъуруш хвезабизе бугин абуна РФялъул ЗахIматалъул ва социалияб рахъ цIуниялъул министерствоялъ.

ХIалтIудалъун хьезари

Сакъатазе дандекколел шартIал чIезаризе кколаан лъималазул ахазда, школазда, вузазда ва цогидал цIалул идарабазда, поликлиникабазда. Гьединго сакъатазе шартIал гIуцIизе кколаан транспорталъул рахъалъги социалиял бакIаздаги. ХIалтIудалъунги хьезаризе кколаан гьеб программаялда рекъон сакъатал.
Дагъистаналдаги гьабулеб буго хIалтIи, дагь-дагьккун къачIалел руго сакъатал лъимал хьвадулел школал, реабилитациялъул централ. Сакъатал квалквал гьечIого хьвадулеб къагIидаялда къачIан руго цо-цо культураялъул, сахлъи ва социалияб рахъ цIуниялъул идараби. ГIумру гьабиялъе мукъсанал ресал ругел лъималазе лъай кьеялъул рахъ загIипаб бугин абизе бегьила республикаялда, цогидал регионазда гIадин хасал спортивиял идарабиги гьечIо. ХIалтIудалъун хьезариялъул рахъалъул бицани, 2014 соналда хIалтIи щун буго 47 сакъатасе, 2015 соналда — 17-ясе. Республикаялъул сакъатазул 23 процент хIалтIудалъун хьезариялъул централъул хIисабалда руго.
Россиялдаго 13 миллионгIанасев сакъатав чи вуго. Гьезда гьоркьоса 2,5 миллион сакъатал хIалтIизе бажарулеллъун ккола. Амма хIалтIулеб буго гьезда гьоркьосаги бащдаб бутIа.
Исана ДРялъул муниципалиял гIуцIабазда сакъатазе шартIал кин чIезарун ругелали хIисаб-суал гьабизе ДРялъул ЖамгIияб палатаялъ гIуцIараб данделъиялда гьоркьор лъун рукIана гьел суалал. Гьеб программаялда рекъон, цо-цо бакIазда хIалтIи гьабулеб буго, амма пайда щиб киналъулго, сакъатазе рокъоса къватIире рахъине ресал ва шартIал чIезарун гьечIеб мехалда. ГIемертIалаял минаби ралезда подъездазухъе пандусал лъезеги "кIочон толеб" бугони, тукабазул бетIергьабазда сакъаталги кваназе ва ретIа-къазе кколел рукIинги кIочани, гвендазул цIурал нухалги ругони, кин бицинеб гьеб тайпаялъул гIадамазе квалквал гьечIеб гIумруялъул?

Дагъистан 76-абилеб бакIалда

КIиго соналъ цебе "Россиялъул бокьун иш тIаде босаразул союз" абураб тIолгороссиялъул жамгIияб гIуцIиялъ улкаялдаго гьабураб цIех-рехалъул хIасилалда, сакъатазе гIумру гьабизе бигьалъиялъе шартIал чIезариялъул рахъалъ Россиялъул 85 регионалда гьоркьоб 76-абилеб бакIалда букIана Дагъистан.
2015-2016 соназда "Социалияб ритIухълъи" абураб тIолгороссиялъул халкъияб фронталъул хIаракатчагIаз цIех-рех гьабулеб букIана республикаялда сакъатазе гIумру гьабиялъе дандекколел шартIал гIуцIулел ругищали. Халгьабулеб букIана сахлъицIуниялъул идарабазул, социалияб кIвар бугел бакIазул. Гъоркьисалаялде дандеккун исана сакъатазе шартIал гIуцIиялъул рахъ лъикIлъун бугин бицунеб бугоан гьезги.
ГIадатиял гIадамалго гIадин, хIалтIудеги къватIиреги рахъине рес гьечIел сакъатазда ва гьезул тIалаб-агъаз гьабулел эбел-инсуда цIехедал, — бищунго унтараб суаллъун батула рукъ тун къватIисеб дунял бихьизецин сакъатазе рес гьечIолъи.
Сакъатал лъималазул улбузул гIарзал рукIуна шагьаралъул администрациялдеги, камуларо сакъатазе шартIалгун рихьизарурал автобусазда рекIунго бажаруларин абунги. ГIумруялъулъ гьадингоги гIемерал захIмалъаби дандчIвалел унтаразе гIаданлъиялъул рахъалъ кумек гьабизе кколеб бакIалда, гьезул къварилъи-ургъел гIадахъ босичIого, квалквал гьабулелги руго. Сакъатазул улбуз ццинбахъун бицуна, подъездалде жанире ине пандус бугониги щибин, гьелда цере машинаби лъолел мехалда. Лъогеян, гьанисан унтарал лъимал рачине кколин абураб лъазабиги гьез бихьичIеб, рагIичIеб ххвел гьабун толин.
2016 соналъул 15 июналда РФялъул Пачалихъияб Думаялъ къабул гьабуна гIемертIалаял минабазда, гьенир гIумру гьабун ругезул ихтияр цIехечIого, подъездалъул кIалтIа сакъатазе хьвадизе пандусал гьаризе. Амма пандусал гьаризе федералияб бюджеталдаса гIарац биччалеб гьечIо, регионалияб, бакIалъулаб муниципалитеталъ биччараб яги живго сакъатас балагьараб гIарац хIалтIизабуни гурони.
Тукабазда, гIадамал хIухьбахъиялъе ракIарулел бакIазда, дармил центразда сакъатазе дандекколел нухал чIезаризе тIадаб буго гьел бакIазул хважаинзабазда.
"Тукабазул кIалтIа пандусал гьечIолъиялъ, хIажатаб жо босизе щвечIев Архангельск шагьаралдаса сакъатав чияс судалде кьуна гьелъул хважаинзаби. Судалъул хIукмуялда рекъон, тукабазул бетIергьабаз гьев сакъатав чиясе 25 азаго гъуруш кьуна", — ян бицунеб буго тIолгороссиялъул сакъатазул жамгIияталъул хIаракатчагIаз жидерго сайталдасан.

ГОСТалда рекъон, кинал рукIине кколел пандусал?

МахIачхъалаялда пандусалги сакъатазе чIезарурал шартIалги гьечIин абуни, мекъи ккела. Амма ругезулги гIемерисел коляска бачине бажаруларел ва жидедаса пайда босулареллъун ккола. Хасало цIер къараб мехалда, хъещтIероялъул бакIалда лъималаз хIалтIизарулел пандусаздаса кинаб пайдаха букIинеб сакъатазе? ГОСТалда рекъон, пандусал рукIине ккола коляскаялъул гIеблъи бугел, тIасан цIвакарал гурел. Коляска гиризабилалде цебе битIараб бакI букIине ккола, гьелдаса тIаде рахун, хадубги коляска лъезе гIураб бакIги букIине ккола. Бихьизабиялда рекъон, пандусалъул гIеблъи букIине ккола 90 см яги цо метр. Нилъер гьанибин абуни цо-цо бакIалда дандчIвала лъималазул гьитIинаб коляска гурони гьунарел пандусалги. 80 сантиметралдаса борхатаб букIине бегьуларо пандус, болъабазул борхалъиялъухъ балагьун, чанго пандусги букIине бегьула гьениб гьабун. Гьезул кIиябго рахъазда рукIине ккола сакъатазе кумекалъе лъурал чIорал.
Коляскабазда лъималгун рачIунел улбуздаги гьелго захIмалъаби дандчIвалел руго. Поликлиникаялде яги цогидаб бакIалде коляскагун унел ругони, гIемерисел бакIаздасан нухал хварал рукIиналъ яги пандусал гьечIолъиялъ лъимадул коляска зама-заманалдаса кодобги ккун босизе ккола. Сакъатал лъималазул эбел ХIабибова Бариятица бицана, лъималгун къватIире рахъунелъул, цадахъ рос гьечIони, нухдасан унел чияр гIадамазда гьаризе кколин коляска битIараб бакIалде босизе кумек гьабеян.

Транспорталда сакъатазул коляска

Нухал гурелги, сакъатал гIадамазе шагьаралде къваригIелалъ рахъине ккани, дандекколеб транспорт гьечIолъиялъулги бугин кIудияб гIунгутIиян бицана Бариятица.
"ЛъикI буго гьанже гьел автобусалгIаги рукIин. Автобусалда буго коляска тIаде бигьаго гиризабизе бажаруледухъ гIодобе биччалеб жо. Амма цохIо нухалда вачIана водитель коляска борхизе дие кумекалъе. Хадубккун тIокIаб водителазги кумек гьабичIо. Рокъоса шагьаралдехун унелъул берцинго рорчIула, нахъе рачIунелъул, автобус кьабун цIун букIуна. Гьединлъидал шагьаралде щварал ниж кватIун гурони рокъоре щоларо",- ян бицана унтарал лъималазул эбелалъ.
Сакъатазул пикру цIехедал, квалквал гьечIого гIумру гьабизе ккани, гьезие, тIоцебесеб иргаялда, хIажатаб жо буго ритIарал ва квалквал гьечIел нухал.
ПатIимат СултIанмухIамадова