Мадугьалихъго бугониги, Гъуниб районалъул ГIобохъ росулъе дун цо нухалъ гурони щун вукIинчIо. КIудияб Байрамалъул гIодоркъоязги, гьенибе бахъараб цIияб, гIатIидаб нухалъги (Сугъралъ-ЧIохъ-ГIобохъ захIматаб шагьранухлул свери, дагьаб цебе хIалтIизе биччараб Сугъралъ-ГIобохъ нухалъ гIемерго къокъ гьабуна) исана кьуна рес цойги нухалъ щвезе.


Гьенив нижгун дандчIварав росдал администрациялъул бетIерасул заместитель ГIабдусамад Урусовас кьураб баяналда рекъон, гьабсагIаталда ГIобохъ буго 80 цIараки ва гIумру гьабулеб буго 300-гIанасев чияс. Росулъ руго школа (30 цIалдохъан), медпункт, библиотека, клуб, мажгит. ГьечIо цониги тукен. Тукабазул хъулухъ тIубала щибаб къоялъ гIадин машинабазда гьенире рачIунел цоги росабалъа ричарухъабаз ва росдал даранчагIаз. ГIабхъадерил аслияб магIишатлъун ккола гIи-боцIи хьихьи. Гьелъие санагIатаб ракьги (гIага-шагарго 1300 гектар) ресалги гьенир руго. Ах-хуралъул рахъ цIикIкIун кIвар бугеблъун гьечIониги, рекъараб къадаралъул ресал гьелъиеги камун гьечIо. Гьениб буго гени-гIечул ах (10 гектар) ва 10 гектаралда бекьула картошка. Гьеб кинабго бихьи гуребги, нижер сапаралъул аслияб мурад букIана гIи-боцIул тIалабалда жинцаго магIишатги гIуцIун бугев ГIабдусамадилгун гара-чIвари гьаби.


- ГIабдусамад, мун вуго пачалихъалъул хIалтIуда, гьелда цадахъ дуца хьихьулеб буго гIи-боцIиги. Дуе бигьа гьечIищ дурго ас­лияб хъулухъги тIубан парахатго вукIине?

— Гьеб хъулухъалъ хъизан хьихьизе гIураб чед кьезе бугищ? Гьеб гIолебани, чIезеги бегьилаан гьедин, амма кваназеги, лъимал-хъизан хьихьизеги ккани, дандекколеб гьечIо гьедин чIун.

- Бегавуласул заместителасул харж кигIан бугеб?

— Кодобе щола 10-12 азарго гъуруш, гьеб щвечIогоги батила лъабго-ункъо моцI.

- Щиб магIишатха дур бугеб?

— Рокъоб буго ункъо гIака ва бече, лъабго найил тIала. Гьеб магIишаталъ тIурала хъизамалъул тIалабал ва рес кьола тIокIлъарал рахьдал нигIматал ричизе. Росулъа лъабгогIанасеб километралъ рикIкIад бугеб авалалда букIана колхозалъул рехун тараб ферма. КъогогIанасеб сон буго дица, гьебги къачIан, гьениб боцIи гьанае (шартIал гIоларого рукIиналда бан, рахь бечIчIуларо, къинлъарал гIачиязда тIадго тола бачал) хьихьизе байбихьаралдаса. ГьабсагIаталда фермаялда буго 20 гIака ва гьезда нахъ ругел бачал, ичIго баси.

- Гьеб гьитIинаб гуреб магIишат нухда бачине лъица дуе квербакъулеб?

— Дир вуго лъабго вас. Цояв шагьаралда цIалулев вуго (студент), кIигояв вуго дие кумекалъе (гьезул цояв аграрияб университеталъул студент-заочник). Кинабго ветеринарияб хъулухъ тIубала росулъ гьелъие вугев хIалтIухъанас.

-РагIи-хер кин хIадурулеб?

— Можороги тIамун, росулъ ругел гIадамазе рикьула хер хъвазе участкаби. Дие ва эбелалъе щварал, цоги лъицаниги дихъе кьурал гьединал участкабаздаса дицаго бецула боцIуе гIураб къадар харил. Гьеб рахъалъ гьаниб кинабгIаги къварилъи гьечIо, хIажатав чиясе бецарабгIан букIуна хер. КIалцIи, гьоркьохъеб хIисабалда 150 хъап (160 гъур. хъап) тIахьдидул (отруби) ва 20 хъап (300-350 гъур. хъап) лъабабилеб сорталъул ххараб ролъул (размол) дица босула.

- Гьан кин бичулеб?

— Гванзал бусби (хадубккун цIайи лъикI бахъулин абун гьел цIакъ рокьула) росизе хасало гьанире рачIуна Гъадар, Чабанмахьи росабалъа гIадамал (кIиго сон бараб баси 30 азарго гъуршиде, лъабго сон бараб 40 азаргоялде). ГIучIрузул гьан бичула (араб соналда 200 гъуруш кило хIисаб гьабун, исанаги букIинин ккола гьебго багьа) сверухъ ругел росабалъе, райцентралде. МугIрузда тIабигIияб хер кванан гIураб боцIул гьан гIезабизе нижеда кIола, захIматаб масъала буго гьеб бичи. Масала, гьабсагIат цо гIака хъуни, гьан кибе кьезе бугеб? ГьечIо гьединаб бакI. Цо лъагIелалъ, гьоркьохъеб хIисабалда, гьанае хъурабги чIаго арабги рикIкIун, дица бичула 10-гIанасеб хIайван. ГIадада унаро хъураб боцIул тIомги — ккола гьанире рачIун гьеб босулелги. ГIаябазаралде ниж щведал уна гьенибги (25-40 гъуршиде кило хIисаб гьабун).

- Дур рагIабазда рекъон, гьанжелъизагIан пачалихъалъул рахъалъан дуе щибниги кумек щун гьечIо, щвезе гьелда хадув мун лъугьунги гьечIо! Кумек хIажат гьечIогойищ?

— Кумек хIажалъичIев чи вукIунищ? Рес букIарабани къарзалъе гIарац (кредит) щвезе, грантал щолезул мухъилъе лъугьине, гьеб букIинаанха кIудияб кумек. Амма дун гIадав чиясе гьел бигьа-бигьаго щолин абулеб гьечIо. 15-16 процент тIадги лъун, лъикIаланго кIудияб «откатги» добаго тун, босараб кредиталъул пайда щибха букIинеб ракIбацIцIадго хIалтIулев хIалтIухъанасе. Нилъер гьанир цIакъго гIемерлъун руго кагътида ругел «асфальталъулал» магIишатал, хIакъаб буго пачалихъалъ биччараб гъуршил кумекги гьенибехун цIикIкIун чвахулеб букIин. Гьеб суалалъулъ гIадлу-низам гьаби буго цIакъго кIвар бугеб, хIакъикъиял хIалтIухъабазул хьул бугеб суал. Жеги гIуцIун гьечIо фермеразулаб магIишат, юридикиял киналго тIалабалги цIунун, васасда тIад гьеб гIуцIиялда тIад хIалтIулев, хIажатал документал данде гьарулев вуго гьабсагIаталда…

- Кинабго данде босун, хайир-заралалъул рахъалъ лъагIалил хIа­сил кинаб кколеб?

— Къобихьула, захIмат баччизе ккола, ургъел камун хутIуларо, амма хайир гьечIогоги гьечIо. Нижер росу, росдал ракьал бакълъул рахъалъ рукIиналъ рес кьола боцIи цIикIкIараб заманалъ къватIибе гъун хьихьизе. Гьеб гуребани ва дица хер босизе кколеб букIарабани, хайиралъул суал букIинаан гIададисеб.

- Кредиталъул кинаб процент дуца рикIкIунеб дуе дандекколеблъун ва, гьедин бугони, гIарцул кигIанасеб къадар къарзалъе босизе мун хIадур вугев?

— «Откатги» гьечIони, микьго-ичIгоялдаса цIикIкIинчIеб процентги бугони, дица босилаан 500 азарго гъуруш.

- Гьединаб рес щвани, кигIан ва кигIанасеб заманалда жаниб цIикIкIинабизе кIвелеб дуда гьанал къадар?

— Гьединаб кумекги щвани, райцентралда (Гъуниб) хIарам гьабичIого, ветеринариял тIалабалги цIунун гьан босулеб бакIги бихьизабуни, цо лъагIалида жаниб дида кIвелаан кIиго-лъабго нухалъ цIикIкIун боцIи бичизе.

- ГIобохъ колхозалъул (СПКялъул) къисмат кинаб бугеб жакъа?

— Советияб заманалда колхозалъул букIана гIемераб гIи (микьазарго бетIер), Гъизляр районалда рукIана хIалтIуе лъикIал ракьал, къокъ гьабун абуни, нижер букIана лъикIаб магIишат. Жакъа къоялда гьелъул хутIараб жо гIемер гьечIо — буго 700-гIанасеб гIи- цIцIе, 70-80 бетIер чIегIербоцIул. ГIадамазухъе ижараялъе кьун гурого, хутIичIо рекьулел ракьалги. ТIокIаб гьабин абизе гIураб буголъи гьечIо.

- Дур пикруялда, кинабдай букIина гIаммал магIишатазул букIинесеб?

— Риидал цIер гIадин, риун ине руго гIаммал магIишатал (колхозал-совхозал, СПКял ва гь.ц.), гьелде бачIунеб бугелъул нилъер пачалихъалъул политика. Берцинаб хIалалда гьединал магIишатал хIалтIизаризе ресал камунги гьечIо, амма нилъеда бихьулеб буго гьел ресал хIалтIизарулел бакIал къанагIат гурони хутIун гьечIеллъи.

- ГIолохъанаб гIелалъ росабиги росдал магIишатги толеб гьаб заманалда дуца гIезабураб дур васаз цIунилин, гьезие бокьилин хадубккунги гьенир хIалтIизе абураб божилъи бугищ?

— Буго гьединаб ракIчIей — гьеб буго дир кIудияб рохел ва талихI. ГьечIо гьезул шагьаралдехун цIайи, гьаб заманалда цIакъ битIараблъунги бихьула дида гьезул пикру — гьаниб бугебги тун, гъоба щвезесеб дида лъаларо.
ГIабаш ГIабашилов