Гьеб кьварараб ва согIаб заманалда гIолей йикIана кигIан хIасралъаниги вас гьавичIев КъурахIмайил тIоцеесей яс Бакъи (КъурахIмайил тIокIцIар букIана КъунахIа). Инсуца хIукму гьабуна Бакъие васазе гIадаб тарбия кьезе.

Киналго ясазул гIадин кIилкIал разе Бакъил гIундул рорлъичIо, гьелда васазул гурони ретIел ретIинчIо, гьей кидаго васазда гьорлъ йикIунаан, гьарулел хIаял-расандабиги васазул рукIунаан. ГIолохъанлъул гIужда Бакъи ругьунлъана лъедон гlop бахине, чода гьунарал гьаризе, гIужда туманкI-таманча реIчIизе ... Къоло щуго соналъ росдал бегавуллъи гьабурав КъунахIаца хирияй ясалъе кьолокь басандулеб тIогьилаб юргъачу, ханжар, хвалчен (гьеб жакъаги нахъе цIунун росдал музеялда буго), биун тIурабгIанги гьелда рекъараб гужгат, хурайсен тIагъур босун букIанила. ЧIухIараб ретIел ретIарай, щват бугеб лагаялъул ва берцинаб гьумералъул Бакъи сверухъ росабалъго машгьурлъун йикIана. Араб гIасруялъул 70-абилел соназ МелъелтIаса ригь арав чи Михъал чIахIияв ГIумарица бицунаан ЧIиркъатIаса Бакъи ячIиндал МелъелтIа унго-унгоял къецал тIоритIулаанилан. ГьитIинаб къоялдаса нахъего къаркъала куцарай Бакъица киналгIаги къецазда чIел босулеб букIун буго. Цо нухалда Шурае чода уней Бакъи цо рекIарасда хадуй гъун йиго. Шагьаралде щведал гъов нухлулас бицун буго цо ЧIиркъатIаса гIолохъанчи хадув гъун, жив гьесда цадахъ вачIанин. Бакъи чIужугIадан йикIиналде щаклъунцин гьечIо гьев.

ЧIиркъатIаса ригь арал гIадамаз бицунаан АхIулгохI бахъун хадуса, тухумазда, гIагарлъиялда, эбел-лъималазда гьоркьоб магIишат сабаблъун дагIба-рагIи гIемерлъанин. Масала, ДихIимал ГIада абулей гIаданалъул кинабго гIагарлъи АхIулгохIда тIагIун, гьезул ах-хур алде буссун букIун буго. Гьей хвараб мехалъ гьелъул буголъи васазе щун буго, ва гьелдаса нахъе гIемерал соназ вацазда гьоркьоб дагIба лъугIун гьечIо. Гьеб заманалда ЧIиркъатIа дибирлъун ЛъаратIаса Жамалдин вукIун вуго. Рузманалда вагIза гьабулебгцинахъе гьес ракIбекун ахIулаанила: «Ле, чIиркъ! Нужехъа бажарунин абун АхIулгохIда бетIергьаби тIагIарал хурзал ккоге! ГIадан хIакъир гьавуге! ГIадан хIакъир гьавурасда хIакъираб къо чIелин буго хIадис».

Гьанир ракIалде щола Игьалиса Беццав Чупаласул гъваридаб магIнаялъул рагIаби:

... Квешлъиялъул хур бекьун бечелъизе лъугьунге,
Гьелдасан ургъел гуреб, ахир дуе щоларин.
Щиб рохел бачIаниги чIухIи ракIалде ккоге,
Дуда лъачIого балъго балагьги бачIунебин
.

КъунахIал ЧIиркъатIа тушман вукIинчIо, тушманлъи ккана гьесул боцIи сабаблъун, гьебги жиндирго кIудияв вац ГIабдулатIипилгун. Вацазда гьоркьоб тушманлъи бижизабула гьезул лъудбуз, ГIабдулатIипил чIужу ХIурия Аргъваниса, КъунахIал чIужу Халумеседо ЧIиркъатIаса йикIана. Вацазда жидерго лъудбузда гьоркьоб гьуинлъи бижизабизе кIвечIо. КIиябго хъизаналда гьоркьоб замана анагIан цIа гьелегьунеб ва гучлъулеб букIана ва вацаздеги гьеб рокьукъаб унти бахунеб букIана. КъунахIаги ГIабдулатIипги дагIбаялда ругеб мехалъ гьелъ сунде рачунелали бичIчIарав гьоркьохъев вац Солиманица жиндирго рокъореги ахIун гьезде абунила: «ХIурияца мунги Халумеседоца гьавги цIадаре рехулел руго. Нуж росдада суричIого вацал гIадин рукIа!» - ян.

КIиявго вацасул жидее гIунги тIокIабги бечелъиги букIана, гьелъие хIужалъун цоги биценги рехсон тезин. МелъелтIаса ГIабдусалам абулев бечедав чи, чIекъдерил магIарде гIиги щвезабун, гьениб сордоги бан, вачIун радалго росдал годекIанив вукIун вуго. ТIаде щварав КъунахIаца хъваш-баш гьабун хIажат цIехедал, жиндирго гIемераб гIиядаса пахрулъарав мелъелтIисес абун буго дургун бечелъи багъизабизе вачIанин. Гьоболасул рагIи рекIеда хIунчаниги, сордо базе рокъове щай вачIинчIеван гьикъун буго КъунахIаца. Сордо дица магIарда банин гьоболасги абун буго. Жеги дида бихьичIеб магIарда дуца сордойищха базе ккарабин КъунахIаца асго гIадаб чIухIараб жаваб кьун буго. Гьелъул магIнаги букIанила дир магIарде битIизе гIи гуребги, гьелда цадахъ ритIизе ва ккани сордо базеги чагIи ругин абураб. Гьеб рагIиялъе ГIабдусаламица «мун бергьана, КъунахIа»-йин жаваб кьунила.

КъунахIаца цIар арал цIулал устарзаби Харахьиса МухIамадги ГIоротIаса ГъазимухIамадги ккун росулъго чIухIараб кIитIалаяб мина банила. Минаялъуре рахъун гIемер заман иналде ГIабдулатIипица КъунахIаде абунила нилъ дурцазе гьундул разе ЧIикIаса ПарзулавгIан бечедал чагIиги гурелъул, кIиабилеб тIалаялда жиндир цо вугев васада рукъ кквезе тейин, гъоркьияб тIалаялда дур ясал Бакъиги Чакарги гьинелин абун. Гъоркьгоги авгун лъикI гьечIев гьитIинав вац ГIабдулатIипица гьумер битIун жинде гьедин абидал, вас гьечIев жиндие квешезе абулеб жойин кканила КъунахIада гьеб. Дур васазухъ кьолел ясал гьечIин жиндирин къокъаб ва тункараб жаваб асги кьунила.

Цо къоялъ, гъоркьа тIаде вачIунев ГIабдулатIипги тIаса гъоркье вачIунев КъунахIаги, къотIнор дандчIван руго. КъунахIаца щибго кIалъачIого: «УхI!» - анги абун гужгат рекъезабун буго. Дун сан гьавичIогогIаги гуревищ мун ухIдулевинги абун, ГIабдулатIипица КъунахIада ханжар чIван буто ва гьелъ КъунахIал бохалъул ракьанда бугеб кIудияб бидурихь къотIун буго. ТIаде ккарав КъунахIал рахьдал вац Аваласул ГIалистаница тIаде цIалун вахъиналде гьесул pyxl босун буго. Рукъалъул къадал гьаргьадулеб гIоди, мокърукь бакI бахъулеб гIадаб магIирукъ, росдал руччабаз гьарулел ракI бекарал магIаби... Гьеб букIана I9I9 соналъул ихдалил ахир.

ГIемерал къварилъаби рихьараб росулъ лъиде щиб абилебали лъалареб, тушманлъи лъилгун кквелеб, рецIел лъидаса босилебали лъалареб питна гьеб къоялъ гурони бихьичIо. ЧIван росдада цеве лъуна гIорхъи тун жамагIаталъ адаб гьабулев, 25 соналъ бегавуллъиги гьабун жидер мурадал цIунарав чи, Бакъи «васлъидал», гьелъ магIирокъоб бер биччичIо. Гьелъ росдал агьлуялъе ва гIагарлъиялъе сабру кьолеб букIана вацас чIварав вацасда хадур гIодизе кколарин. МагIирокъоса гIадамалги ун, жидерго эбел-яцал хутIараб мехалъ ургъел бикьизе ва рецIел босизе вац гьечIей Бакъица бадиса магIуги гирулаго инсул жаназаялдехун абула: «Огь, пакъир дада, гъарин дада! Нижеда лъалеб гIайиб кидаго ккечIев дада! Гьаб къо кIочани ва рецIел босичIого тани, хIулагиха дир къунщби». Гьелъ къунщбуздаса тIун чанго рас инсул жаназаялде тIаде реххула. Инсул жаназаялда цебе Бакъица рецIел босизе гьа бана ва гьеб тIубай гIицIго заманаялъул иш букIана. ГIадамазда йихьулеб бакIалда яхI гьабуниги, жийго йигеб бакIалда Бакъи гIемер гIодулаан. КъунахIахъ гIодуларев чи росулъ вукIинчIо.Гьале гьитIинав вацас кIудияв чIвай хIехьезе ккарай гьезул яц МахIмутIил Узул магIу:

ХъахIилал зобалго къиркъидичIодай,
Дуе хIиллаялъе гьев ургъулелъул?
Малаикзабиго зигардичIодай,
Дуда ханжарги чIван борохь унелъул?
Рокъор ратанщиназ хъулухъги гьабун,
Беццав ГIалиласул тIахьалги цIалун,
ГIелму босизеян нижеца тедал,
Босун букIун буго ХIуриял таврат.
Нолъ дица гIадинан рогьаги сордо,
Кваранабаб квералъ квегIабги къотIун.
Жакъа дие гIадин рукIкIаги дунял,
ГьитIинавав вацас кIудиявги чIван.
Xlyp гIайиб букIинчIо КъурахIмайида
БоцIи къварагIунин чIван рехун тарав.
КъурахIмайил хъулби хъахIилаллъидал,
Хиял лъун рагIула гьел тушбабазул.
Абун бачIунаан гьел хъахIбабаца
Жалго рахъинилан гьесул хъулбухъе.
Валлагьи щолареб гьезие боцIи,
Щолеб гIадат гьечIеб гьеб тушбабазе.
ГьацIулъе цIам балел мацIихъабаца
МацIал гьарун гурищ вацал чIва-чIварал.
ЦIанда борохь балел гьал хъахIбабаца
Гьусун тIаде гъуна гьагав цо гIабдал.
Якъубил васаца Юсуп гIадинан
Басра гьавуна мун инсул цо васас,
ТIокIав жидедаса мун лъугьунилан
ЖахIда цIикIкIана дулъ тIулил вацасул.
Зоб гъугъан гъегъ баги эргъвендериде,
Гъогъол гIанси тIеги мацIихъабазде,
Вай мацI гьабуразде, цIогь гьабуразде,
Сардилъ тIаде рахъун цIаял гъуразде.
АнцIго буго, ясал, исхъали чухъа,
Цо-цоккун рикьила эргъвендерие.
Нусго буго, ясал, махIсаби-калуш
КъватIир рахъунелъул хьит щоларезе.
Махх къотIулеб чаран, чи холеб загьру,
Чиякьа къунали вачIунароан.
Къуръанги хIадисги хIайран батила
Квешав рахIманияс басраги гьабун.
Дуда кьабуниги, кьабичIого лъикI,
ГьитIинав вацасда гурхIун ватила.
Дуда тунканиги, тункичIого лъикI,
Адабалъ тун вуго, инсул васлъидал.
Дирни гIайиб буго жамагIаталде
Тазият лъечIелъул ав КъурахIмайихъ.
ГурхIизе бачIуна дир чIекъдерида
Жалго жидедего зигара балел.
Лъицадай хьихьила нилъер жамагIат
Умумуз жидерго лъимал гIадинан?
Къоло щуго соналъ росу хьихьарав,
Унго кIоченадай мун гIадамазда?
Релъедаги канал хъулбузда жаниб
ХъахIилаб накIкI буго дир КъурахIмайил.
Дур чуял хьихьулел цере бахчаби
ЧIунтаги, я Аллагь, гьав дир вацасул!
Зодой мали чIвалел чIухIарал вацал,
Цоцаца гьелги чIван къваридго йиго.
ЧIухIдае хьихьарал азнавурзаби,
Гьелги гIадада хун гIадаллъун йиго.
Яккизе къасд буго дир къватIиехун
Квер кьолеб бакIалда щал ругояли.
Щвезе бокьун буго бидуласухъе
Бидул цIурал кверал рацIцIун ругищан.

МагIирокъоса рахъун МахIмутIил Узуги элъул яц ПатIиматги ГIабдулатIип вихьизе гьесул доре анила. Гьесул чIужу ХIуриягун гьел барщун кIалъаларел рукIун, ГIабдулатIип къватIиве ахIанила. Вац чIварав ГIабдулатIип гIадамаздаса нечон жанив чIун вукIанила. ГIодилаго яцал рачIиндал, бицине жо тIагIарав ГIабдулатIипица гIодобе къулараб бетIер эхеде борхулеб букIинчIила. Узуца гIодилаго магIил рагIаби абула:

Щалараб гIелмудул цIадал лъин лълъваяв,
Кин кIвараб вацасде ханжар бахъизе?

ГIабдулатIип, ккараб вахIшияб гъалатIалъул бакIаб гьир баччизе кIоларого гIадин, къулухъего рокъове тIерхьун анила ва гIемер къоял иналде росулъа тIагIанила. Бицунаан гьев Болъихъ гьоболасул дова вугилан.

Инсул садакъа гьабуралдаса нахъе Бакъи рокъое юссуней йикIинчIо. РахIат кIочана гьелъул юргъачуялда, хIалхьи лъугIана ратIлида рекъарал багIарал чакмаби ретIарал Бакъил хIатIазул. ГIемерал васазда анищазулъ ва чанги гIолиласда макьилъ цее тIамулей йикIарай Бакъи, кьогIаб къисматалъ къисас босизе ахIулей йикIана. Вокьулев инсуца «дур васазухъ кьолей яс гьечIин дирин» абурал рагIабаз гьей тушманасе ишалъулаб жаваб кьезе тIамулей йикIана. БачIараб балагьалъ къуркьизайичIониги, Бакъи хисун йикIана. Берцинаб гьелъул гьурмадаса гьими лъугIана, къисас босизе бугеб таваккалалъ гьумер дагьаб согIаблъун, бахIарчилъиялъул дангъва рещтIараблъун лъугьинабун букIана. Къварилъи чиясул хIалбихьизе бачIунин абула. Бакъида кIвана каранда бухъардулеб ццинги, ццидаца ургьиб гьелегьинабураб гьалагаб цIаги балъго цIунизе.

Вац чIварав ГIабдулатIип. Болъихъ кIиго моцIалъ чIезеги гьавун, виччан вачIарал къоял рукIана гьел. Дие нух битIагиян гьарейин эбелалдаги абулаго, ретIун буртинагун Бакъи кавудахъа къватIие ана. Кидаго ракIчIарал галаби росулаго уней Бакъил рилълъиналъулъ цо кинабалиго бицине лъалареб хиса-баси бихьарай эбел Халумеседол ургьиб цIа рекIанила ва черх сорозе лъугьанила...

Цо щибалиго балагьулел гIадин хурайсен тIогърода гъоркьан жендулел Бакъил беразда гъутIбузда гьоркьосан ахикье тIерхьунев бидул тушман имгIал вихьанила. Нахъасан речIчIизе Бакъие къабуллъичIо. Ахикьа тушман тIадвуссинегIан соролеб черхалъе сабру гьарана. КватIичIого, тIадал гулги къвалакь ккун, ГIабдулатIип гъутIбукьан ваккана. Гьев аскIове щолаго Бакъица буртинаялда гъоркьа туманкI къватIибе бахъана. Гъуждул сородулел рукIун, ишан босизе гьелъухъа бажарулеб букIинчIо. Гьав имгIал гуревги, эмен чIварав тушманги вукIин лъаларогойищ нуж сородулелан абун Бакъица хIанчIараб жиндирго гьажалдаса би бецIцIулеб букIана.

Кьвагьараб тункIил гъугъаб гьаракь росулъго тIибитIана. Ццидаца хIаладаса ятIа гьаюрай Бакъи дагьай алхана. Лъукъарав ГIабдулатIип аскIоб букIараб Баширил рагьдухъе кIанцIизе хиялалда къадахъа тIаде харулев вукIана. «Доб къойищ, имгIал, жакъа къойищ?» - ан абулаго Бакъица нахъеги кьвагьана, хвалилаб гулла щварав бидул тушман къедаса гъоркье вортун гьалда цеве тIивитIун лъуна. БукIараб бакIалде буртинаялде жанибе туманкIги ккезабун Бакъи Макъачиласул ХIажимурадил минаялъуе лъугьуна. Гьезул щивниги чи рокъов ватуларо. РецIел босизе щун мурад тIубарай гьай къечалъ ургьий юхIулей йикIана. Рагьда батула гьойдуе тIураб чурул цIураб раса. Бакъица лъикI хIохь бан чури гьекъола. Гьеб букIана I9I9 соналъул роол ахир. РецIел босун хадусеб къоялъго Бакъи Болъихъе диванханаялде уна.

(Баян: I934 соналде щвезегIан Дагьистаналда Совет хIукуматалъул суд букIинчIо. ХIалтIулаан шаргIияб суд - диванхана.)
Болъихъаги гьей Шурае диваналде йитIула, гьениб букIана Дагъистаналъул тахшагьар I922 соналде щвезегIан. Тахшагьаралъул диваналда рецIел боси битIараблъун рикIкIуна, Бакъие жийго цIунизе хвалченги таманчаги кьола ва цIодорго хьваде, лъиданиги божугейинги абун рокъое йитIула.
Гьеб заман жеги Дагъистаналда хIурият щулалъичIеб заман букIана. Бакъица бид йиххун росу тезе ккола, щуго моцIгIан заманалъ Хъараний инсул гьобол Жалилил ХIажил бакIалда йикIуна. Хадуб, лъагIелгIан заманаялъ, ЦIобокьа гьобол ХIажияв Дадал гъоя йикIуна. Гьелдаса хадуй росулъе тIадюссиндал гIадамаз Бакъил кутакалда къимат гьабулаан, кина-кинавниги бихьинчияс борхулареб къо борхарай яс хIисабалда. ЧIиркъатIаса цIар рагIарав речIухъан ИсмагIелица Бакъил лъай-хъвай гьабунила машгьурав революционер Унсоколоса МахIачилгун. «Ярагъги борчине, чуги рекIинейин мун инсуца васлъун тун йикIарай», - ян абулаанила Бакъиде гIадамаз.

ГIемер ЧIиркъатIе щолев вукIарав ХъахIаб росулъа МахIмудица чIекъдерил ясазде чанги кучIдул гьарун рукIун руго. Бертин яги гвай бугебщиналъуб, гIадамазул гьари къабул гьабун, Пашал МухIамадица гIемер ахIулеб букIун буго Бакъиде гьабураб кечI. Гьеб кечI ракIалда бугоан умумузул тарих ва адабият жинда лъикI лъалев ва жиндицагоги цо-цо саринал хъвалев ГIалил Солиманида.

Гьес ракIалдасан бицун хъвараб МахIмудица Бакъиде гьабураб кечI буго гьаб:

Биялъул фатхIаян хIухьелги угьун,
ХIакъикъат битIилин зодил бакъуде.
Къапалъул касраян керенги чучун,
Чорхол сирру кьелин сардил моцIрохъе.
Дур цlap ахIизеги хIал кIоларого,
ХIарпул авалазда ахIаби рана.
ХIисаб гьабулаго ракI цIоролелъул,
ЦIаралъул ахиран хапелев вуго.
Бaxlpy Къулдумалъул тIинуялдаса
ТIаде жавгьар цIалеб цIорол машина.
ЦIорол минабазде мокърукь биччараб,
Багьа тIадегIанаб гIурччинаб минар.
ГIезегIан квелъ бачIеб кепаб гугьунтай
Каторгалъун лъвана вижараб росу.
Кереналда расен меседил мокъокъ,
Бакъги гьурилъана мун лъаралдаса.
Къун тIагIаги гIорал, тIерхьаги иццал,
ТIинда баккараб тIегь тIун нахъе босзе.
ТIири хутIугеги ралъдал тIиналда,
Дир тIул-ракI бекараб жавгьар бихьизе.
Дир рукьбазда жаниб рокьул кор буго
Кидаго боркьараб, бикьиго гьечIеб.
Гьинал ракI бихьани, хьагилан ккола,
Гучалда гьалдеялъ гьогьомулареб.
Кинабго хIутI-хъумур хIатIида ккола,
Бакъи къокъунелъул къулгIадул кIалтIе.
Мокърукье накъищал, къеда махмарал,
Кеп нахъ буссунаро свердунин абун.
Киналго къиралал къачIан боялгун,
Кьалде рахъун руго, бергьарасеян.
Гьоркьосанги ваккун, кьурун михъалгун
Кьерда дунги вуго, данде вахъине.
Гьаваялда лочнол милъир хъваниги,
Бахъараб хвалчадуй чиго щоларо.
Рукъ щай къачIан бугеб байтуллагь гIадин,
Бертаде къачIазе къасд лъунцин гурищ?
Къайи щай гIуцIараб гIарцул тахида
Хункар-короласул тепси гIадинан?
Берзул нур босулеб каравотазде
Кинав къираласул къачIан вугев вас?
ГIарцул накъиш бугел навсарашазде
Басандизе щунгъар щун бугищ дуе?
Забру меседилаб ингилис месед
Сардал рогьараб куц кин цIехолареб?
Къараб катан хъахIай хIавраазул хан,
Халилат ятани, тоге туризе!
ХIалимаб дур гьурмахъ, гьуинаб рагIухъ
ГIекколеб тIулалъул тIваркъи букIуна.
ТIеренал килщазухъ, кагьру гъуждузухъ
Жаниб ракI гьалдолеб гьаракь букIуна.
КочIолъ ратулел цо-цо ричIчIуларел рагIабазе баян:
ФатхIа - «а» гьаракь лъугьинаби.
Касра - «и» гьаракь лъугьинаби
(тIоцересел мухъазда поэтас «Бакъи» бачIинабун буго).
Минар - лажбар.
Бaxlpy къулдум - гIараб мацIалда Красное мореялде цIар.
Байтуллагъ - Аллагьасул рукъ.
Тепси - кванил цIураб стол.
Навсарашал - хIулидул къандалъаби.
ХIавраазул - хIурулгIинзабазул.
Халилат - гьудул.
Кагьро - янтарь.

ИмгIал чIварай такъсирчIужу хIисабалда Бакъи МелъелтIа надзоралда йикIуна. Гьений йигей гьелъ МахIмудиде кагъат хъвала. ТIадехун рехсараб гIадинаб кечI жинде гьабурай бокьарай ясалъги хъвалеб букIун батила жинде кечI гьабурасде кагъат. КьогIаб къисматалъ кIвекIулей, къоринибе ккараб микки гIадин йигей Бакъи, эркенлъуде нух балагьулей йикIуна. Кагътида Бакъица МахIмудида бицунеб букIана жинде тIаде гьадинаб къоги ккун бугин, хъизан гьечIев чи мунги вугелъул, магьариги лъун жийги ячун цо рахъалде тIагIине МелъелтIе вачIайин. МахIмудица жиндирго росуцояв ГIусманил МухIамадида кагъатги бихьизабун, гьарула жиндир иш рукIалиде ккезабизе кумекалъе МелъелтIе вилъайин. Гьелда разилъун, ГIусманил МухIамад МелъелтIе уна. Унаго гьес Лъанлъариса гьоболасе кьезе цIибилги босула. МахIмуд абуни, Сагърив цо гьудулги данде чIван, гьевгун гьекъолдула, гIадалъе цIа бахарав чиясда кидаялиго Магьдил МухIамадилгун букIараб илбис ракIалде щола. Жив къасдеялде МелъелтIе щолин, мун цеве-цеве айин ГIусманил МухIамадидеги абун, МахIмуд Игьаливе Магьдил МухIамадихъе уна ва гьениб гIажал батула. Иш тIаде босарав ГIусманил МухIамад живго ккана МелъелтIе. Гьекъел огьо-гьоялда лъугIулин абула магIарулаз. Хвалил ругъун щварав МахIмуд туртитIа лъун инсул росулъе восула, гьесул тIогърол сукIиниб лъун Бакъил кагъатги букIуна.
Бакъил ахирисеб божилъи ва анищ гьелда къокълъула. ЛъикIго умумузул тарих лъалев ЧIиркъатIаса Саратил МухIамадица бицунаан лъукъарав МахIмудица килщица хIуралда хъван букIун бугин Магьдиласда гIайиб гьечIин, рецIел босулайин рукIунгейин. Цоги чиги чIван I0 сон туснахъалдаги бан Магьдил МухIамад хведал гьесул руччабаз:

«ЦIулакьо чIвалеб гlep гIарцул гьабурав. ГIеч бетIизе гарас меседил чIварав», - ян игьелдерие хасиятал пасихIал рагIабиги абулаго гьев ахирисеб сапаралъ нухда регIула.
(Лит. Дагъистан, №2. I990 с. 57-59 гьум.).
Цо сордоялъ жиндирго рокъой юкъарилей йикIун йиго Бакъи, кидаго гIадин аскIоб туманкIги лъун. Тохлъукьего тункIил кьвагьи бахъуна ва Бакъида хьолбохъ къеда гуллица лъалкI тола. Бакъица хехго чирахъ бегизабун канлъи свинабула ва гьелда рагIула ахикьан тIурулев чияс гъурулеб цIоросаролъил хIубазул гьаракь. ГIадамаз бицунаан гьеб хIалтIи гьабурав чи вукIанин Бакъи чIвазе ХIурияца балъго рокъов хьихьарав ГIочIлоса ХIосен. Гьелдаса хадуб гьес Бакъи юхIизе КъунахIал минаялда цIа гъун букIанинги абулаан. Гьеб нухалда Бакъи я цIеца юхIун гьечIо, я гуллица йосун гьечIо.

Бакъил яц Чакарица бицунаан эбелгун цадахъ кьижулелъул Бакъил къаданиса туманкI ва жиндир къвалакьа таманча камулароанин.
Цо чи хвараб магIирокъоб ГIабдулатIипил яс Чакарица жиндирго инсухъ магIо гьабунила:

«ХъахIбаца чIван хварав хIасратав эмен», - абун.
Гьелъие жаваб кьезе Узуги кватIичIила:
НуцIа къиркъидичIей, къоно гьанкIечIей,
Къвал цIун хIетги босун бокьое инчIей,
КъунахIа-ханасул Бакъи меседо -
РагIи рекъеладай Бакъиде абун?
КъехIабаца ккураб гьаракьги босун
Бахъанин цIохIама гьанже гьагIизе.
Рос вокьуларого кьур-кьулей йигей,
Кьан халат яхъанин магIу гьабизе...

Хадуб щиб Узуца абилеб букIарабали нилъеда лъаларо, Чакар гьелда тIад речIчIула, цоцазул рас бетIулеб, гьурмал хачалеб рагъалъ магIирукъ биххизабула...
Бакъил тушбаби гьелда нахъаса ричIулел рукIинчIо, амма щибаб нухалда Бакъида гьезул къорикьа йорчIизе бажарулаан. Къуваталдалъун Бакъидаса бергьинчIо тушман, бергьана макруялдалъун. Гьеб ккана гьадин.

ГIабдулатIипил гIагарв чи Идирис жиндирго ах лъалъалев вукIана, гьебго заманалда гьесдаса лъикIаланго добегIан бугеб жиндирго ахикь хIалтIулей Бакъиги йикIана. Бакъица чIварав ГIабдулатIипил гIагарай гIаданалъ, Идирисида нахъасан лъим Бакъил ахикье бегула. Лъалъадулаго лъим къиндал, лъеда хадув арав Идирисида жиндихъ букIараб лъим Бакъил ахикье бегун батула. Хурул рагIалда йигей Бакъида жиндир ахикье лъим бачIун букIинцин лъалароан. ГIабдулатIипил гIагарав вукIиналъ, гъоркьгоги Бакъилгун тушманлъиялда вугев Идирисида дида нахъасан лъим щай бегарабинги абун Бакъил горболъ бел кьабун буго.

Тушманасде бугеб ццидаца унти кIочарай Бакъица, хъантIан кидаго рачлихъа камулареб хонжроде квер бегьула, амма гьеб лъалиниса бахъун бачIунаро. Ахирисеб нухалъ чархида ккун хадуб бацIцIинчIого, биччилаго лъалиниб къазабураб гьеб, кьавуялъ лъалдехун рекIинабун букIун буго. Хонжрода квал-квалей Бакъиги йихьун, гьелъ ханжар бахъани жиндир къоял лъугIулеблъи лъалев Идирисица хех гьабун Бакъида кIицIул тIатIала ханжар къазабула. Хун йигин тун, бида ецIцIулаго, туртида лъун рокъое йосулей Бакъица Идирисил рукъалда аскIоре щвараб мехалъ ахIула: «ГIай хъахIба, Идия! Гьадин хвелин ракIалда букIинчIоха. БетIергьанасул хIукму адин букIун буго!» - ян. КIалдиса бидул полопги пунхъулаго, хварайин тарай Бакъил ахирисеб хIохьелалъ хъир-хъириялда тушманасде гьабулеб калам рагIидал, риххун хутIарал гIадамал гIодоб турутги лъун, гьабизеги абизеги жо лъаларого палгъан хутIанила.

Бергьарав ругъназул устар вукIанила ЧIиркъатIаса Чукил ХIажихIма. Гьес лъабго сордо-къоялъ аскIоса вахъинчIого къачIала Бакъил ругънал. Амма лъабабго къоялъ тушманасул ругъназ кутакалда гIазаб чIамизабурай бахIарчияй магIарулай ункъабилеб къоялъ абадиялъго къанщула. Гьеб букIана I924 соналъул рии. Тарихалъулъ гIелазе мисаллъун хутIана кьогIаб къисматалъ бахIарчияб гIамал куцарай, тIокIай жинда релълъарай Дагьистаналда йикIинчIин абизе бегьулей бахIарчияй магIарулалъул бицен.

Ибрагьим Ибрагьимов