1906 соналъул хаслихъе ЧIиркъатIа ГIабдулкаримие ПатIимат ячунеб бертин гьабулеб букIана. Бихьинал — васаз, руччаби — ясаз ахIулеб гIадат букIун руччаби ахIизе бахIарасул яц Разиятида тIадкъан букIана. Эбел-лъималахъе, гIагарлъиялъухъе сверулаго нек1сияб росдал цо къваридаб къот1ноб гьалда дандчIвала чIагIдаца мехтарал гIолохъабазул къокъа. Разиятие нухги ккун гьез абула берталъе жал щай ахIуларелан. Нечарай ва мехтарал гIолохъабакьа хIинкъарай Разиятица: «Нужги рачIаха», — ян хабар къокъ гьабула. Бихьинал бихьиназ ахIулелъул, Разиятида гьел рачIинарин ккун букIун буго. Амма, бихьиназ ахIичIониги, гьел рачIун руго. АхIичIого рачIарал гьалбал берталъ гIадлу гьабизе тараз нахъе ритIула.

Гьеб квеш букIарал гIоркьилаз бахIарав викъула, лъарахъеги вачун х1абургъараб лъелъ къазавула, цоги-цоги къабих1ал махсараби гьарун гьев инжит гьавула ва кватIизегIан рокъове виччаларо. Росу рагIалда бугеб Чалабил рокъовеги лъугьун ГIабдулкаримица, биччараб ретIелги бахъун, бакъвараб ретIуна ва жиндирго бахIаралъухъе уна. Рокъор гьесда цебесеб гIагарлъиялъул дагьалго чагIи ратула кутакалда рах1ат хун. Ккараб жоялъул хIакъикъат тIубан баянлъичIого гьез бахIарасе хIалхьи толаро.

Нахъисеб къоялъ бахIаралъул къайи нахъе битIула ва тIаде ккараб рогьо борхизе хIукму гьабула. Гьел гIоркьилазул къапилаялъул бищун дуе зулму гьабурав, бищун дур ццин бугев щивин гьикъидал, ГIалисултанги Адалил ГIалиги вукIанин абула ГIабдулкаримица. ГIалисултан чIвазе хIукму къотIула тухумалъул кIудияз. Байбихьана ГIалисултанида хадуб чан, гьесул рухIалъе рикIкIарал къоял хутIула.

Цо пуланаб къоялъ гьазда лъала ГIалисултан хIамулги рачун рохьове цIуладе араблъи. ГIалисултан рохьоса тIадвуссун вачIунев вукIуна сордо бецIлъараб заманаялъ. ГъоркьчIел гьабун вукIарав ГIабдулкаримица, аскIове щвезегIанги тун, ГIалисултанил ботIролъ туманкI речIчIула. ГIинда нахъа гулла щварав ГIалисултан, щапун гIодов кканиги, хвечIого хутIизе гурин гьеван ккун, векерун лъукъарасда аскIовегун КIациял МухIамадица хъун реххула.
Киналго рагъазулъ тIоцебесеб ругъун эбелалъул каранда щолин абула. Сардил бецIлъуда росулъ бахъараб тункIил кьвагьи дандерижабаца цоцахъе кьун лъугIун букIинчIо ГIалисултанил эбел Хъарачил Рузмай хIатIида гIицIго къватIхаласа васасда хадуй екеризе лъугьиндал. Жаназаялда къвалги бан хурхун хачадулей гьелъул ракI бекараб магIил гьаркьал хьиндалазул кIкIалабахъ тIиритIун рукIана. КъотIноб ганчIазда гьоркьоб бетизе лъугьунеб васасул би гьелъ хъат цIун гьекъола, гьедин гьабуни васасухъ бугеб рухIел хIехьезе бигьалъулин абураб бицен рагIун букIун. РецIел босун рогьо чурараблъи лъайдал ГIабдулкаримил эбел Улубил ПатIиматица тIохдеги яхун ахIанила: «Босун кванай, Рузмай! ГIамал кIудиязе рекъараб тамихI…» Чи чIвараб бакIалъан рагIулеб керен бухIараб гIодиялъги, ракI бекарал магIил рагIабазги ПатIиматил калам гьоркьоб къотIизабула…

Судалъ ГIабдулкарим Тулаялде туснахъалде витIана. Амма Адалил ГIалида бахъараб ццин ГIабдулкаримил чучун букIинчIо. ЧIаго хутIани, туснахъалдаса вачIиндалгIаги гьесдеги эрга щвелебин вукIанин ГIабдулкаримилан бицунаан гIадамаз. РецIел босичIого хутIарав Адалил ГIалида хадуб чIчIун букIана ГIабдулкаримил гIагарлъи. Эзул цевесев гIагарав чи ХIамзатил Ибрагьимида цо къоялъ рохьове унаго, цеве-цеве унев ГIалил сипат лъанила. ЦIакъ ишан босун речIчIанила Ибрагьимица ГIалида туманкI. Цо кьвагьаралъ ГIалил кIиябго бох лъукъула. Судалде кьун жанив тIамизавейин Ибрагьимин абулаанила гIадамаз гьесде. Гьесги жаваб кьолаанила жинда гIайиб букIиндал, кин гьев судалде кьелевин. (Пикру гъабун бихье, хирияв цIалдохъан, жакъа гьединаб ишалда сверухъ кинаб гъересиги хIиллагидай букIинаан? Гьединал рукIана нилъер умумул!).

Ругънал берцинго сахлъун унел рукIанила, амма цо заманалда ракIалдаго гьечIого гьелги рагьарун, ГIали къокъидго хола.
ХIамзатил Ибрагьимил хIакъалъулъ гьаниб рехсезе гIадаб цойги бицен буго росулъ. ЧIикIаса Парзуласулги асулги кканин бицуна гьадинаб хабар… Ибрагьимица Парзуласда гьикъарабила жиндир бугин 500 гIиги 5 васги, живги мунги киналин бечедалин. Парзулас абурабила жиндир 40 000 гIиги 2 ясги ругин, амма васал гьечIев жиндие бечелъи щибизейин, мун жиндаса бечедав вугин, вац Ибрагьимин.

ГIабдулкаримил гIагарлъиялъул, 5-6 цIараки жидер бугеб магIишатги бичун, Ахакье гочанила тушманлъи бугезда цере хьвади гьезул адаб тараб жо бугин абун. Гьел ккола КIациял МухIамад, КIациял Ибрагьим, ХIамзатил Ибрагьим, КIациял Ибрагьимил вас МуртазагIали ва цогидалги. ГIагарлъиялъ ГIабдулкаримиде бачIараб къварилъи жидедего бачIараб гIадин гIахьал гьабула. Туснахъ гьавун Тулаялда вугев ГIабдулкаримида хадур гьев чIваялда хIинкъи букIун уна вацал ГIусман ва Малик, г1агарав чи Нуцалхан.

ГIурус мацI лъалев ГIаливали абулев эзул г1агарав чи, Нуцалханги нахъе ахIун, живго уна Тулаялде ва гьес Тулаялда бан буго щуго сон.
Тулаялда вукIаго цо нухалъ къотIносан унев ГIусманида рихьун руго хIарщулъ хъирщадулел, щибалиго балагьулел гIадамал. Дагьав довегIан щварав ГIусманида нухда бихьула бакъул канлъухъе кенчIолеб цо жо. TIaca хIарщ чурун балагьидал, гьеб бугила цIакъ чIухIараб нагIлиги бугеб къиматаб меседил баргъич. Гьесда батараб къиматаб тIагIел бихьараз абула, баргъич бичун щвараб гIарцуца мун гIумроялъ кваназавизе рес бугин…. Кинги ГIусманида лъала дол хIарщулъ хъирщадулел чагIи гьеб баргъич балагьулел рукIараблъи ва баргъичги Тулаялъул губернаторасул чIужуялъул букIин. РакIбацIцIадав магIарулас баргъич бетIергьабазухъе кьола. Йоххарай гьей барыня рокъое жаниеги ун росги вачун ячIуна ва къвалги бан магIаруласда баула. Шагьаралда хехго тIобитIула вацал-магIарулазул ракIбацIцIалъиялъул хабар.

Гьерсица, хIиллаялъ, хъантIиялъ чи лъикIалде вачунареблъиялъе мисалал гIемерал ругониги, цо гIарабазул къисаги рехсезе бокьун буго.
Рагъаз тIубанго биххараб шагьар къотIун лъабго рекIарал унел рукIанила. Чодул щинкIил тункидал, биххараб къадал жагъаллъараб хутIел щущан анила. Цебе рехун бачIанила къадалъ бахчун букIараб лъабго меседил къотIел. КигIан хъирщаданиги, рекIаразда гьениб тIокIаб щибго къиматаб жоги батичIила. Гьезул цояс дугIа гьабунила щукру дуе бугин бетIергьан Аллагьин, дуца нижее рикъзи бащад гьабунин, нижеда гьоркьоб илбис ккечIого букIине гIолойин. Щвараб давлаялдаса разиял рекIарал жидерго сапаралъ унел рукIуна. Кодоса кванил сурсаталги лъугIун ракъарал гьаз хIукму гьабула жидедаго гьоркьоса бищун гьитIинав нухда батараб росулъе кванида хадув витIизе. Квенги балагьун т1адвуссунев гьас абуни, лъабабго меседил къотIелалде бугеб хьулалъ, цин гIорцIизегIан живгоги кванан, хутIараб кванилъе загьру жубан буго. Квен босун гьалмагъ вачIинелде гьев чIвазе хIукмуги гьабун ал кIиялгоги рукIанила. Гьев тIаде щварабго жидерго хIукмуги тIубан, гьал хъантIун кванде ранила. Кванан рахъиналде гьазул рухIалги зобалазде анила, лъабабго меседил къотIелги, дунялалъул боцIудаса гIорцIуларезул лъабабго жаназаялъ ахираталде инчIого, панаяб дунялалда танила…

ГIусманил рекIкI гьечIолъиялъ ва ритIухълъиялъ асир гьавурав губернаторас гьав живго цIунулел чагIалъе хъвала. Гьасухъе кьола сахаб айгъир, чIухIараб кьили-ярагъгун, цIурмал- фонаралгун. Киве губернатор унев вугониги, ГIусман гьесул фаэтоналда цеве-цеве чуги кьурдизабулаго гьунаралги гьарулаго вукIунаанила. ГIурусазеги асар гьабулаанила кьурдулеб чода рекIарав лахIчIегIерал михъазул, кавказалъул форма ретIарав магIаруласул сипаталъ. ЛъикIго гlypyc мацIги бицунаанила ГIусманица.

Гьебго заманалда туснахъалда болжал лъугIизегIан жанив вугев ГIабдулкаримил рокьи ккола гIypyc яс Машахъ. Жанир тIамурал чагIи доб заманалда гьанже гIадин кIуликь рукIунароанила, жакъаялде данде ккун гIемерго эркенлъиялда рукIунаанила. Машае магIарулавги вокьула, гьаз рос-лъадилъун рахъун цIияб хъизан гIуцIула. Машаде цIар хисула Марзигатин. Гьезие гьаюла тIоцеесей яс ва цIарги ПатIимат лъола. Уна сонал, замана щола ГIабдулкарим рокъове, Дагъистаналде тIадвуссине. ГIабдулкаримица Марзигатида абула жив цин Дагъистаналдеги щун вачIинин мун ячине. Гьаб нухалда мун аний тезе кколей йигин. Марзигат кинго гьелда разилъуларо. ГIабдулкаримица гьелда абула жиндир бидул тушбабаз жиндие я рекIараб ханжар, я тIухьидул гулла хIадурун батулин. МугIрузде щварабго росги чIван дуца чIегIер базе ккезе гурин хIинкъун вугин живин. Амма Марзигатида щиб бицунги ГIабдулкарим рази гьавула хъизангун цадахъ Дагъистаналде тIадруссине. Рахъуна къватIире, бухьула сапар Дагъистаналде…

ЧIиркъатIе руссинчIого гьел, ана гIагарлъи гочараб Ахакье. Марзигатица къабул гьабуна исламияб дин, бицунаан бацIцIадго магIарул мацI, цIакъ берцинаб гьаракьалъ цIалулаан Къуръан… ПатIиматида хадур ГIабдулкаримиеги Марзигатиеги гьарула ясал Муслимат ва Зайнаб. Щияй ясалда гьоркьоб 4-4 сон букIана. ЧIахIияб гIелалда ракIалда ругоан Марзигатица жиндирго лъималазе кинидахъ ахIулеб букIараб кочIол мухъал:

Жакъа байрам буго доб Россиялда
Пачагун жандарма тIасаги реххун.
Кьижа мун, дир лъимер, цIвайил канлъухъе
Балагьарал берал дандеги рачун…

Марзигатица роцIцIараб берцинаб гьаракьалъ Къуръан цIалулеб яги мавлид ахIулеб мехалъ хIайранлъарал гIенеккараз цоцаздаса балъго магIил гарал рацIцIунаан. ГIабдулкарим туснахъалдаса вачIун Ахакь вугин рагIидал, гьев чIвазе нигатгун гьенибе сапар бухьула чIварав ГIалисултанил вац ГIумарица. Цо къоялъ рохьоса росулъе тIадвуссунев ГIабдулкаримида, гъоркьчIел гьабун вахчаралъусан лъикI ишанги босун таманча речIчIанила ГIумарица. Амма гьеб кьвагьичIого чвархъун чIчIанила. КIиабизеги хIалбихьанила, гьебго хIасил кканила. ГIабдулкаримида аскIовеги ун ГIумарица абунила жинде чIахIиял чагIаз бицунаанин дуда гIайиб гьечIин, амма жакъа кIиябго нухалъ дир алхунареб таманча чвархъун чIчIедал гурони жив гьелда божичIин. Мун Аллагьас дир квердасан хвезе хъван букIун гьечIин, жив дуда тIаса лъугьарав вугин, мун жиндаги тIаса лъугьаян ГIумарица ГIабдулкаримида къвал бала. Ва кIиявго бидул тушманас рекъел гьабула ва бидул вацлъи рагIизабула. Бидриххун росу тараб ГIабдулкаримил гIагарлъи гъираялда рокъобе тIадбуссуна. ГIицIго ГIабдулкаримица инкар гьабула росулъе вуссине, бидул вацлъи рагIизабурав ГIумарил адаб цIунун, гьесда вихьизе нечон лъади Марзигатгун цадахъ Ахакьго чIчIола.

БачIана замана ГIабдулкаримил къоял лъугIараб. Васияталда рекъон гьев вукъана Ахакь. Гьесул лъабайго яс ЧIиркъатIе ригьнаде ун рукIана, рос хун гIемер заман балалде Марзигатги ЧIиркъатIе гочана. Росдал школалда дарсал кьолаан гьелъ. Амма, кин бугониги, жиндир къоял лъугIулел рукIин лъарабгIанги Марзигат хвезе Ахакье уна. Эние щун заман бахъилалде гьалда тIаде щола паризаяб хвел ва росасда аскIоб бугеб хабалалъ юкъула.

Гьей хванин рагIидал Солиманил МухIамадил гьоко-оцалги рачун Марзигатил кIиявго дурц Ахакье уна жаназа росулъе босизе. Росдада баракат лъезе гьей росдал хабалалъ юкъун лъикIаб букIинин хIукму гьабун букIана чIекъдерил жамагIаталъ. Амма ахакьезул дибирас жаназа хабалъа бахъизе изну кьечIила. ГIиллалъунги гьес рехсола кIиязулго васият бугин жал ахакьдерил хабалалъ цоцада аскIор рукъеян.

Марзигатил хобалда кIиго нухалъ нур чIун бихьарал чагIи ругин жидер росулъин абула дибирас, гьелъул жаназа хабалъа бахъизе тани, жидер росдадаса баракат унин.

ГIабдулкаримилги Марзигатилги букIараб хурги минаги буго ахакьдерил росу рагIалда хабалазда аскIоб.
Гьенир хIалтIулаго цIакъ регьел бугеб ракь батун букIун буго рос- лъадиялда. Гьез дагьабги бухъидал, гьенисан баккун буго цIорораб, гIажаибго тIагIамаб лъим. Марзигатил ицин цIарги лъун, жакъаги росдаца хIалтIизабулеб буго гьеб ицц.

Росу бакьулъан лъар чвахулеб бугониги, ахакьдерица Марзигатил ицухъа лъин цIолила, хасго кIалккун моцIалъ.

 

Ирагьим Ибрагьимов